{"id":96465,"date":"2014-12-09T00:00:00","date_gmt":"2014-12-08T22:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/tvaryny.com\/?p=96465"},"modified":"2026-09-01T08:43:14","modified_gmt":"2026-09-01T05:43:14","slug":"terier-tybetanski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tvaryny.com\/pl\/breed-tibetan-terrier","title":{"rendered":"Terier tybeta\u0144ski"},"content":{"rendered":"\n

Terier tybeta\u0144ski (Tibetan Terrier)<\/strong> nosi nazw\u0119, kt\u00f3ra wprowadza w b\u0142\u0105d od stu lat. Terierem nie jest: w norach te psy nigdy nie pracowa\u0142y, do grupy terier\u00f3w nie zalicza ich \u017cadna organizacja kynologiczna, a genetycznie stoj\u0105 obok dawnych ras azjatyckich, a nie obok europejskich ps\u00f3w norowych. Najzwi\u0119\u017alej ujmuje to sam tekst wzorca FCI: mimo nazwy terier tybeta\u0144ski nie jest terierem, lecz psem pasterskim, kt\u00f3ry w drodze do Chin i z powrotem dorabia\u0142 jako str\u00f3\u017c przy karawanach kupieckich. Poni\u017cej wszystko, co da si\u0119 podeprze\u0107 dokumentem: wzorce trzech organizacji wraz z ich sprzeczno\u015bciami, udokumentowana historia przeciwstawiona legendzie klasztornej, pi\u0119\u0107 chor\u00f3b dziedzicznych z nazwami gen\u00f3w i konkretnymi testami DNA, zmierzona d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia oraz liczby brytyjskich rejestracji. Wi\u0119cej materia\u0142\u00f3w o rasach ps\u00f3w znajdziesz na Tvaryny<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Mamy przed sob\u0105 kud\u0142atego psa \u015bredniej wielko\u015bci o kwadratowej sylwetce, dwuwarstwowej szacie, du\u017cych okr\u0105g\u0142ych \u0142apach i usposobieniu str\u00f3\u017ca, kt\u00f3ry nie robi z tego awantury. Jest bystry, samodzielny, mocno zwi\u0105zany z rodzin\u0105 i pow\u015bci\u0105gliwy wobec obcych. Codzienna praca w\u0142a\u015bciciela to nie szkolenie, lecz szata. A kluczowe pytanie do hodowcy dotyczy nie rodowodu, lecz wynik\u00f3w test\u00f3w DNA obojga rodzic\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Terier tybeta\u0144ski nie jest terierem: co m\u00f3wi\u0105 same organizacje kynologiczne<\/h2>\n\n\n\n

To nie subtelny niuans terminologiczny, lecz b\u0142\u0105d klasyfikacyjny, do kt\u00f3rego przyzna\u0142y si\u0119 wszystkie trzy wielkie organizacje. FCI umieszcza ras\u0119 w grupie 9 \u201ePsy do towarzystwa\u201d<\/strong>, sekcja 5 \u201ePsy tybeta\u0144skie\u201d, bez pr\u00f3b pracy. Brytyjski Kennel Club prowadzi j\u0105 w grupie Utility<\/strong> i na stronie rasy pisze wprost: terierem ta rasa nie jest, u\u017cywano jej jako psa pasterskiego przy owcach. Ameryka\u0144ski AKC przypisa\u0142 teriera tybeta\u0144skiego do grupy Non-Sporting<\/strong> ju\u017c przy uznaniu w 1973<\/strong> roku \u2014 a wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c nie do terier\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Najostrzejsze sformu\u0142owanie pochodzi nie od krytyk\u00f3w, lecz z samego wzorca FCI nr 209. Jego rys historyczny zaczyna si\u0119 od zdania, \u017ce mimo nazwy terier tybeta\u0144ski nie jest terierem, lecz psem pasterskim, kt\u00f3ry przy okazji pilnowa\u0142 kupc\u00f3w w podr\u00f3\u017cy. Wzorzec dodaje, \u017ce poradzi\u0142 sobie z tym zadaniem nie tyle wielko\u015bci\u0105, ile nabo\u017cnym l\u0119kiem, z jakim go traktowano.<\/p>\n\n\n\n

Genetyka potwierdzi\u0142a to niezale\u017cnie. Praca Jane\u0161a i wsp\u00f3\u0142autor\u00f3w w czasopi\u015bmie Genetics Selection Evolution<\/em> (2019) formu\u0142uje wniosek bez ogr\u00f3dek: wyj\u015bciow\u0105 hipotez\u0119 o przynale\u017cno\u015bci teriera tybeta\u0144skiego do grupy ras terierowatych odrzucono. Autorzy zaznaczaj\u0105, \u017ce zaliczenie rasy do terier\u00f3w opiera\u0142o si\u0119 na powierzchownym s\u0105dzie fenotypowym kilku kynolog\u00f3w z wczesnego okresu kszta\u0142towania rasy i \u017ce ani dane historyczne, ani genetyczne tej decyzji nie wspieraj\u0105. W ich analizie teriery tybeta\u0144skie le\u017c\u0105 bli\u017cej pozosta\u0142ych ras tybeta\u0144skich ni\u017c jakiegokolwiek teriera.<\/p>\n\n\n\n

Wizyt\u00f3wka rasy: liczby, kt\u00f3re naprawd\u0119 figuruj\u0105 we wzorcach<\/h2>\n\n\n\n
\"Terier<\/figure>\n\n\n\n
Pochodzenie<\/strong><\/td>Tybet (Chiny), patronat \u2014 Wielka Brytania<\/td><\/tr>
Wzorzec FCI<\/strong><\/td>nr 209, obowi\u0105zuj\u0105ca wersja z 22.08.2017<\/td><\/tr>
Uznanie przez FCI<\/strong><\/td>ostatecznie 18.12.1957<\/td><\/tr>
Grupa FCI<\/strong><\/td>9, sekcja 5 \u201ePsy tybeta\u0144skie\u201d, bez pr\u00f3b pracy<\/td><\/tr>
Przeznaczenie wg wzorca<\/strong><\/td>pies do towarzystwa<\/td><\/tr>
Wysoko\u015b\u0107 w k\u0142\u0119bie (FCI, psy)<\/strong><\/td>36\u201341 cm; suki nieco mniejsze, liczby wzorzec nie podaje<\/td><\/tr>
Masa cia\u0142a<\/strong><\/td>we wzorcach FCI i Kennel Clubu nie jest podawana; AKC podaje 18\u201330 funt\u00f3w (oko\u0142o 8\u201314 kg)<\/td><\/tr>
D\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia (zmierzona)<\/strong><\/td>mediana 13,8 roku w kohorcie brytyjskiej<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

O wysoko\u015bci warto powiedzie\u0107 osobno, bo w opisach rasy regularnie pojawia si\u0119 jeden \u201ewsp\u00f3lny\u201d przedzia\u0142 dla obu p\u0142ci. Takiego przedzia\u0142u nie ma w \u017cadnym wzorcu. FCI i Kennel Club podaj\u0105 36\u201341 cm dla ps\u00f3w<\/strong> oraz sformu\u0142owanie, \u017ce suki s\u0105 nieco mniejsze \u2014 bez liczby. AKC z kolei podaje \u015bredni\u0105 wysoko\u015b\u0107 ps\u00f3w 15\u201316 cali<\/strong>, a za wad\u0119 uznaje wzrost powy\u017cej 17 lub poni\u017cej 14 cali; o sukach m\u00f3wi ta sama formu\u0142a \u201enieco mniejsze\u201d. Poprawnie brzmi zatem \u201epsy 36\u201341 cm\u201d, a nie zmy\u015blona dolna granica dla suk.<\/p>\n\n\n\n

Z mas\u0105 cia\u0142a jest odwrotnie: ani FCI, ani wzorzec brytyjski w og\u00f3le jej nie wspominaj\u0105. Jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em liczby pozostaje wzorzec AKC, kt\u00f3ry podaje \u015bredni\u0105 mas\u0119 20\u201324 funty i dopuszczalny przedzia\u0142 18\u201330 funt\u00f3w, podkre\u015blaj\u0105c przy tym osobno, \u017ce proporcja masy do wysoko\u015bci znaczy wi\u0119cej ni\u017c sama masa.<\/p>\n\n\n\n

Sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa \u2014 i czym zaszkodzi\u0142a rasie<\/h2>\n\n\n\n

Nazw\u0119 nadali Europejczycy i nadali j\u0105 wed\u0142ug wielko\u015bci. Na wczesnych wystawach brytyjskich psy te pokazywano wr\u0119cz razem z ras\u0105 lhasa apso<\/a> pod wsp\u00f3lnym mianem \u201eterier lhaski\u201d \u2014 pisze o tym Kennel Club w opracowaniu o rasie. Ameryka\u0144ski klub rasy nazywa przyczyn\u0119 wprost: prawdziwymi terierami te psy nie by\u0142y, ale ras\u0119 nazwano terierem, bo mia\u0142a dok\u0142adnie t\u0119 wielko\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 w Anglii trwale kojarzono z terierami.<\/p>\n\n\n\n

Potem wydarzy\u0142o si\u0119 co\u015b, o czym zwykle si\u0119 nie opowiada. B\u0142\u0119dna nazwa nie zosta\u0142a bowiem zwyk\u0142\u0105 etykiet\u0105. We wspomnianej pracy z 2019 roku badacze odnotowuj\u0105, \u017ce w\u0142a\u015bnie z powodu mylnego u\u017cycia s\u0142owa \u201eterier\u201d hodowcy krzy\u017cowali teriery tybeta\u0144skie z niekt\u00f3rymi innymi przodkami terierowatymi. Nazwa zacz\u0119\u0142a wi\u0119c przepisywa\u0107 ras\u0119 pod siebie: najpierw psa nazwano terierem z powodu zewn\u0119trznego podobie\u0144stwa, a potem domieszano mu prawdziwych terier\u00f3w, \u017ceby nazwa pasowa\u0142a. To rzadki i dobrze udokumentowany przyk\u0142ad tego, jak pomy\u0142ka w nazewnictwie si\u0119ga a\u017c do puli genowej.<\/p>\n\n\n\n

Udokumentowana historia: dwie linie zachodnie<\/h2>\n\n\n\n

Ca\u0142a zachodnia populacja rasy wyros\u0142a z bardzo niewielu ps\u00f3w sprowadzonych z pogranicza tybeta\u0144sko-indyjskiego na pocz\u0105tku XX wieku. Udokumentowane linie s\u0105 dwie i obie da si\u0119 wskaza\u0107 z nazwy.<\/p>\n\n\n\n

Linia Lamleh<\/strong> wywodzi si\u0119 od pierwszych dw\u00f3ch ps\u00f3w \u2014 Bunti i Rajah<\/strong> \u2014 kt\u00f3re doktor Agnes Greig<\/strong> otrzyma\u0142a w 1922<\/strong> roku, pracuj\u0105c jako lekarka na pograniczu indyjsko-tybeta\u0144skim, i przywioz\u0142a do Anglii w 1930<\/strong> roku. W 1937<\/strong> roku brytyjski Kennel Club uzna\u0142 teriera tybeta\u0144skiego za odr\u0119bn\u0105 ras\u0119 \u2014 w\u0142a\u015bnie na podstawie ps\u00f3w linii Lamleh. Ta sama linia sta\u0142a si\u0119 fundamentem rasy r\u00f3wnie\u017c w Stanach Zjednoczonych.<\/p>\n\n\n\n

Linia Luneville<\/strong> wspominana bywa znacznie rzadziej, cho\u0107 jej pocz\u0105tek wart jest osobnej opowie\u015bci. Da\u0142o jej pocz\u0105tek krycie suki o imieniu Princess Aureus psem o imieniu Dusky<\/strong> \u2014 bezdomnym, kt\u00f3rego John Downey znalaz\u0142 w Liverpoolu w 1953<\/strong> roku. Znalezionego psa zarejestrowano jako teriera tybeta\u0144skiego pod nazw\u0105 Trojan Kynos i od niego wzi\u0119\u0142a pocz\u0105tek druga zachodnia linia rasy. Obie linie, Lamleh i Luneville, zbiegaj\u0105 si\u0119 do bardzo ograniczonej liczby za\u0142o\u017cycieli z rodzimej populacji tybeta\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n

Po uznaniu rasy przez organizacje kynologiczne Europy, Stan\u00f3w Zjednoczonych i Australii populacja zachodnia znalaz\u0142a si\u0119 w d\u0142ugiej i do\u015b\u0107 surowej izolacji od tybeta\u0144skiej. Izolacj\u0119 przerywa\u0142y jedynie pojedyncze importy poszczeg\u00f3lnych ps\u00f3w. W\u0142a\u015bnie dlatego istniej\u0105 dzi\u015b dwie r\u00f3wnoleg\u0142e populacje: kontrolowana rodowodami zachodnia \u2014 oraz rodzima tybeta\u0144ska, kt\u00f3ra nadal \u017cyje w Tybecie.<\/p>\n\n\n\n

Legenda klasztorna: co jest potwierdzone, a co pozostaje przekazem<\/h2>\n\n\n\n

Historie o klasztornych \u201epsach szcz\u0119\u015bcia\u201d kr\u0105\u017c\u0105 w setkach wariant\u00f3w, a rozdzielenie dokumentu od tradycji nie jest tu trudne \u2014 wystarczy czyta\u0107 sformu\u0142owania. Wzorzec FCI, opisuj\u0105c ras\u0119 jako pierwotnego \u201e\u015bwi\u0119tego psa Tybetu\u201d, sam opatruje to zastrze\u017ceniem: uwa\u017ca si\u0119, \u017ce<\/em> nim jest. Organizacja nie stwierdza faktu, lecz przytacza przekonanie.<\/p>\n\n\n\n

Do tradycji, a nie do udokumentowanej historii, nale\u017c\u0105: wyobra\u017cenie, \u017ce ps\u00f3w nigdy nie sprzedawano, a jedynie darowano wa\u017cnym go\u015bciom; wiara, \u017ce z\u0142e traktowanie takiego psa odbiera szcz\u0119\u015bcie; opowie\u015b\u0107 o \u201eZaginionej Dolinie\u201d, do kt\u00f3rej dost\u0119p mia\u0142o rzekomo zamkn\u0105\u0107 trz\u0119sienie ziemi w XIV wieku. AKC do dzi\u015b podaje przydomki rasy dok\u0142adnie w tym rejestrze \u2014 \u201eten, kt\u00f3ry przynosi szcz\u0119\u015bcie\u201d i \u201e\u015bwi\u0119ty pies Tybetu\u201d. To prawdziwa cz\u0119\u015b\u0107 kulturowego baga\u017cu rasy, a sama jej \u017cywotno\u015b\u0107 jest ciekawa. \u017badne z tych \u017ar\u00f3de\u0142 nie opiera si\u0119 jednak na tybeta\u0144skim dokumencie, wi\u0119c i nam wypada nazywa\u0107 to przekazem.<\/p>\n\n\n\n

Osobno o wieku rasy. Obiegowa liczba \u201edwa tysi\u0105ce lat\u201d w\u0119druje z tekstu do tekstu. Recenzowana praca z 2019 roku, przytaczaj\u0105c dost\u0119pne szacunki, podaje zupe\u0142nie inny rz\u0105d wielko\u015bci: oko\u0142o 500<\/strong> lat. R\u00f3\u017cnica jest czterokrotna \u2014 i w\u0142a\u015bnie o niej warto pami\u0119ta\u0107, gdy spotkamy twierdzenie o \u201ejednej z najstarszych ras \u015bwiata\u201d. Dawne pochodzenie od pierwotnych ps\u00f3w azjatyckich rasa rzeczywi\u015bcie ma; konkretnej liczby dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat \u2014 nie.<\/p>\n\n\n\n

Gdzie rasa stoi na drzewie genetycznym psa domowego<\/h2>\n\n\n\n

Badanie z 2019 roku jest najdok\u0142adniejszym z tych, kt\u00f3re dotycz\u0105 w\u0142a\u015bnie tej rasy. Autorzy zebrali wymazy z policzka od 64<\/strong> terier\u00f3w tybeta\u0144skich: od 24<\/strong> zachodnich (w tym 20<\/strong> z linii Lamleh i 4<\/strong> z linii Luneville), od 22<\/strong> rodzimych tybeta\u0144skich zebranych w 22<\/strong> punktach Tybetu, a tak\u017ce od ps\u00f3w pierwszego pokolenia z krzy\u017cowania rodzimych z zachodnimi oraz od dw\u00f3ch pokole\u0144 krzy\u017c\u00f3wek wstecznych. Genotypowano na czipie Illumina 170<\/strong>K CanineHD i r\u00f3wnolegle na 18<\/strong> loci mikrosatelitarnych, po czym dane po\u0142\u0105czono z publicznym zbiorem obejmuj\u0105cym 5406<\/strong> ps\u00f3w 163<\/strong> ras i por\u00f3wnano z 33<\/strong> innymi rasami oraz z wilkiem szarym.<\/p>\n\n\n\n

Wynik jest jednoznaczny: teriery tybeta\u0144skie grupuj\u0105 si\u0119 z rasami azjatyckimi, podczas gdy wszystkie rasy terierowate zbieraj\u0105 si\u0119 w osobn\u0105 grup\u0119. Linie zachodnie trafiaj\u0105 do klastra tybeta\u0144skich ps\u00f3w do towarzystwa razem ze spanielem tybeta\u0144skim, peki\u0144czykiem, shih tzu i lhasa apso. Rodzima populacja tybeta\u0144ska odga\u0142\u0119zia si\u0119 przy tym bli\u017cej wilka szarego ni\u017c jakakolwiek inna grupa ras w analizie \u2014 stoi wi\u0119c blisko dawnych linii psa domowego.<\/p>\n\n\n\n

Kolejny szczeg\u00f3\u0142 z tej samej pracy t\u0142umaczy pokrewie\u0144stwo trzech podobnych ras: rodzima populacja terier\u00f3w tybeta\u0144skich uczestniczy\u0142a w tworzeniu puli genowej lhasa apso, shih tzu i spaniela tybeta\u0144skiego. To zatem nie \u201ete same psy\u201d, lecz rasy o wsp\u00f3lnym \u017ar\u00f3dle, poprowadzone w hodowli w r\u00f3\u017cne strony.<\/p>\n\n\n\n

Rodzima populacja tybeta\u0144ska wobec zachodniej: 0,07 przeciw 0,24<\/h2>\n\n\n\n

To najwa\u017cniejsza liczba, jak\u0105 warto zna\u0107 o tej rasie, i rzadko trafia ona do opis\u00f3w. Badacze policzyli genomowe wsp\u00f3\u0142czynniki inbredu przez odcinki homozygotyczno\u015bci \u2014 czyli przez udzia\u0142 genomu autosomalnego le\u017c\u0105cy w d\u0142ugich, po obu stronach jednakowych fragmentach. W populacji zachodniej udzia\u0142 ten wynosi 0,24<\/strong>, w rodzimej tybeta\u0144skiej \u2014 0,07<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

M\u00f3wi\u0105c prosto: prawie jedna czwarta genomu zachodniego teriera tybeta\u0144skiego le\u017cy w blokach homozygotycznych, wobec mniej wi\u0119cej jednej czternastej u jego tybeta\u0144skich krewnych. Przyczyn\u0119 nazwano wprost \u2014 ekstremalne w\u0105skie gard\u0142o genetyczne, przez kt\u00f3re przesz\u0142a populacja zachodnia, gdy budowano j\u0105 z kilku ps\u00f3w. Poza sam\u0105 wielko\u015bci\u0105 wska\u017anika wymowny jest te\u017c rozk\u0142ad d\u0142ugo\u015bci tych odcink\u00f3w: w populacji zachodniej wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 genomu pokryta jest d\u0142ugimi blokami, a d\u0142ugie bloki oznaczaj\u0105, \u017ce utrata r\u00f3\u017cnorodno\u015bci nast\u0105pi\u0142a niedawno.<\/p>\n\n\n\n

Autorzy nie zostawiaj\u0105 wniosku domys\u0142owi czytelnika, tylko formu\u0142uj\u0105 go wprost: populacja zachodnia przesz\u0142a na pocz\u0105tku swojego kszta\u0142towania powa\u017cne w\u0105skie gard\u0142o, a to da\u0142o stosunkowo szybki wzrost inbredu i kilka dziedzicznych problem\u00f3w zdrowotnych<\/strong>. Rodzim\u0105 populacj\u0119 tybeta\u0144sk\u0105 ta sama praca zalicza natomiast do populacji ps\u00f3w o najni\u017cszym poziomie inbredu \u2014 i w\u0142a\u015bnie dlatego nazywa j\u0105 cennym zasobem genetycznym.<\/p>\n\n\n\n

Nie wynika z tego, \u017ce ka\u017cdy zachodni terier tybeta\u0144ski jest chory: ograniczona r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczna sama w sobie nie jest diagnoz\u0105. Wynika z tego natomiast co\u015b innego, ca\u0142kiem praktycznego: w populacji o takiej przesz\u0142o\u015bci mutacje recesywne trafiaj\u0105 si\u0119 cz\u0119\u015bciej ni\u017c w zr\u00f3\u017cnicowanej, i w\u0142a\u015bnie dlatego badania DNA rodzic\u00f3w nie s\u0105 w tej rasie formalno\u015bci\u0105. Dalej w tym tek\u015bcie pojawi si\u0119 konkretny historyczny przyk\u0142ad: wszystkie przypadki zwichni\u0119cia soczewki u ps\u00f3w brytyjskich z lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku dawa\u0142y si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 do trzech champion\u00f3w rasy urodzonych w po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych.<\/p>\n\n\n\n

Wygl\u0105d wed\u0142ug wzorca FCI<\/h2>\n\n\n\n
\"Terier<\/figure>\n\n\n\n

Wygl\u0105d og\u00f3lny wzorzec opisuje kr\u00f3tko: mocny, \u015bredniej wielko\u015bci, d\u0142ugow\u0142osy, z grubsza kwadratowy w sylwetce. D\u0142ugo\u015b\u0107 od guza barkowego do nasady ogona r\u00f3wna si\u0119 wysoko\u015bci w k\u0142\u0119bie \u2014 st\u0105d w\u0142a\u015bnie wra\u017cenie kwadratu.<\/p>\n\n\n\n