Historia: jak powstał najmniejszy ze sznaucerów
Nazwa jest przejrzysta: niemieckie Schnauze to „pysk", a Zwerg — „karzeł„. Razem wychodzi „karłowaty wąsacz”, rzadki przypadek, gdy potoczna nazwa trafnie opisuje wygląd. W polskich dokumentach kynologicznych rasa figuruje jako sznaucer miniaturowy, z niemiecką nazwą Zwergschnauzer w nawiasie.
Najciekawsze w tej historii jest to, że opowiada ją sam wzorzec. Rozdział „Krótki rys historyczny" FCI ujmuje rzecz tak: na przełomie XIX i XX wieku w rejonie Frankfurtu nad Menem karłowaty sznaucer „ruszył własną drogą", przy czym opisywano go wówczas jeszcze jako szorstkowłosego pinczera miniaturowego. Dalej wzorzec przyznaje, jak trudna była to hodowla: przy różnych sylwetkach, rozmiarach i typach oraz przy mieszaninie twardej, miękkiej i jedwabistej struktury włosa wyprowadzenie małego psa o wyglądzie i zaletach starszego brata „nie było łatwym zadaniem".
Ten szczegół waży więcej, niż się wydaje. Wzorzec mówi, że małego sznaucera wtedy nazywano szorstkowłosym pinczerem miniaturowym — to fakt o nazwie, nie o przodkach. W przekazach zamienił się on w twierdzenie, jakoby zmniejszenie rozmiaru osiągnięto dolewem krwi pinczera miniaturowego, choć żaden z dużych rejestrów niczego takiego w swoim rysie historycznym nie pisze.
Warto zestawić, co rejestry piszą naprawdę. Klub brytyjski wymienia jednego dawcę — pinczera małpiego. Klub amerykański dopisuje pudla, ale ostrożnie: „podobno pochodzi od". Amerykański klub rasowy znów wskazuje wyłącznie pinczera małpiego. W trzech oficjalnych wersjach skład przodków jest więc inny i żadna nie podaje źródła. Poprawnie brzmi to „kluby uważają„, a nie „udowodniono”.
Daty z wczesnej historii czyta się równie ostrożnie. Roczniki w rodzaju „pierwsza rejestracja w 1888 roku„ czy „pierwszy pokaz jako odrębna rasa w 1899 roku” pochodzą z krótkich notek rejestrów, bez przypisu do dokumentu. Sprawdzalna jest data z bazy FCI: 13 lipca 1955 roku — wtedy rasę uznano międzynarodowo.
Drogi krewnych rozeszły się mocno. Sznaucer olbrzym poszedł do służby i ochrony, sznaucer średni pozostał wszechstronnym psem farmerskim, a miniaturowy zajął niszę, której w rodzinie nie było: kompaktowego stróża i towarzysza do mieszkania, w którym duży pies się nie mieści. FCI wpisuje mu w rubryce przeznaczenia „pies domowy i do towarzystwa", bez prób pracy; polskie tłumaczenie wzorca powtarza to jako „pies do towarzystwa" z adnotacją, że próby pracy nie obowiązują.
Wzorzec FCI nr 183: co w nim naprawdę napisano
Obowiązująca redakcja wzorca pochodzi z 2007 roku. Kilka jej zapisów warto znać nawet bez ambicji wystawowych — tłumaczą, dlaczego pies wygląda dokładnie tak, a nie inaczej.
- Sylwetka kwadratowa. Wysokość w kłębie niemal równa długości tułowia. Wzorzec zadaje też proporcję głowy: jej długość od czubka nosa do guza potylicznego stanowi połowę linii górnej, mierzonej od kłębu do nasady ogona.
- Pełne uzębienie. Wzorzec wprost wymienia 42 zęby i mocny, ścisły zgryz nożycowy. Zgryz cęgowy to wada; przodozgryz, tyłozgryz i krzywe szczęki — dyskwalifikacja.
- Kąty przodu podane liczbowo. Łopatka ułożona możliwie ukośnie, mniej więcej pod kątem 50° do poziomu; ramię tworzy z łopatką kąt 95–105°. To rzadkość: większość wzorców poprzestaje na „dobrze kątowany".
- Rozmiar normowany twardo. Odchylenie do 1 cm to zwykła wada; powyżej 1 cm, ale poniżej 2 cm — wada duża; ponad 2 cm — dyskwalifikacja. „Mniejszy sznaucerek" nie jest więc odmianą rasy, tylko psem poza wzorcem.
- Ogon naturalny. Wzorzec życzy sobie noszenia szablastego albo sierpowatego. Kopiowania tekst nie przewiduje w ogóle.
Osobno, w uwagach końcowych, FCI wymaga, by w hodowli używać wyłącznie psów funkcjonalnie i klinicznie zdrowych, o budowie typowej dla rasy. Ten zapis stawia zdrowie reproduktora na równi z oceną wystawową.
Wygląd: głowa, uszy, tułów
Głowa jest najbardziej rozpoznawalnym elementem. Wzorzec opisuje mocną, długą czaszkę, płaski wierzch głowy bez zmarszczek, równoległy do grzbietu nosa, oraz kufę zakończoną tępym klinem. Przejście czołowo-nosowe wydaje się wyraźne za sprawą brwi — efekt tworzy więc sierść, a nie kość. Stąd ten „profesorski" wyraz pyska.
- Oczy: średniej wielkości, owalne, skierowane do przodu, ciemne, o żywym wyrazie; powieki dobrze przylegające.
- Uszy: wiszące, wysoko osadzone, w kształcie litery V, wewnętrzną krawędzią przylegające do policzków i skierowane do przodu, ku skroniom. Załamania jednakowe, nie powyżej linii wierzchołka czaszki. Kopiowania wzorzec FCI nie opisuje; amerykański do dziś opisuje oba warianty — ucho kopiowane i naturalne.
- Nos: dobrze rozwinięta trufla, zawsze czarna. Wzorzec amerykański dodaje: trufla w jakimkolwiek innym kolorze to dyskwalifikacja.
- Tułów: linia górna lekko opada od kłębu ku tyłowi, kłąb jest najwyższym punktem; grzbiet krótki i związany, lędźwie krótkie i głębokie, klatka umiarkowanie szeroka, na przekroju owalna, sięga łokci.
- Łapy: krótkie i okrągłe, „kocie", palce zwarte i wysklepione, pazury krótkie i ciemne.
Ruch wzorzec opisuje jako elastyczny, elegancki, swobodny i przestrzenny: kończyny przednie wyrzucane możliwie daleko do przodu, tylne dają sprężysty napęd, a grzbiet i stawy pozostają stabilne. Inochód uznano za wadę.
Oczy: PRA i uczciwa historia jednego testu DNA
Postępujący zanik siatkówki (PRA) to dziedziczne zwyrodnienie fotoreceptorów prowadzące do utraty wzroku. U sznaucera miniaturowego opisano go dawno: już w Journal of Heredity (1999) udokumentowano dla rasy postać wczesną — dysplazję fotoreceptorów — o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym, potwierdzonym rodowodami i kryciami kontrolnymi. Sprawdzono wtedy siedem genów kandydujących i cztery udało się wykluczyć; genu sprawczego nie ustalono. Dalej zaczyna się rzecz najciekawsza — rzadki przypadek, w którym nauka o rasie jest widoczna jako proces, a nie gotowa odpowiedź.
- Zespół z University of Pennsylvania (G3, 2019) zebrał DNA 51 chorych sznaucerów miniaturowych i 56 klinicznie prawidłowych psów tej samej rasy. Średni wiek w chwili rozpoznania u chorych wynosił około 3,9 roku. Analiza zawęziła poszukiwania do odcinka chromosomu 15 i wskazała złożony wariant strukturalny genu PPT1.
- Zespół Uniwersytetu Helsińskiego (PLoS Genetics, 2020) wykazał, że w rasie występują co najmniej dwie genetycznie różne postaci PRA — z lokusami na chromosomie 15 i na chromosomie X — a dla pierwszej zaproponował inny wariant: regulatorową zamianę w intronie genu HIVEP3, trafiającą w przewidywane miejsce wiązania kompleksu transkrypcyjnego.
Oba zespoły miały rację co do lokusu i różniły się co do winowajcy. Zamiast polemiki porównały nawzajem swoje dane i opublikowały wspólny formalny komentarz (PLoS Genetics, 2020). Jego wnioski warto oddać dokładnie, bo dotyczą wprost tego, co hodowca kupuje pod nazwą „test na PRA":
- Oba warianty leżą w tym samym odcinku, przy czym HIVEP3 znajduje się mniej więcej półtora miliona par zasad od PPT1.
- Zgłoszona wcześniej „niepełna penetracja" PPT1 okazała się artefaktem metody: markery, którymi oznaczano zygotyczność złożonego wariantu strukturalnego, do tego się nie nadają. Pies uznany za homozygotę po dokładniejszej analizie okazał się heterozygotą.
- Autorzy piszą wprost, że dane genetyczne nie pozwalają rozstrzygnąć, który z dwóch wariantów jest sprawczy, i że przyczyną może się okazać w ogóle trzeci wariant w tym samym odcinku.
- Do czasu wyjaśnienia wariant HIVEP3 można wykorzystywać w testowaniu — z zastrzeżeniem samych autorów: jeśli HIVEP3 nie jest genem sprawczym, rekombinacja między nim a rzeczywistą przyczyną będzie dawać błędne wyniki testu.
Co ma z tego wynieść kupujący szczenię: test istnieje i warto z niego korzystać, ale jest markerowy, a nie rozstrzygający, i nie zwalnia z regularnego badania u lekarza weterynarii okulisty. To odpowiedź uczciwsza niż „jest test DNA, więc sprawa zamknięta". Zaćma bywa w tej rasie wymieniana równie często i obowiązuje ta sama zasada: zmętnienie soczewki widać podczas planowego badania oczu i to ono, a nie analiza krwi, jest narzędziem wczesnego wykrycia.
