Odis

Najpewniejszym źródłem wiedzy o pochodzeniu rasy nie są klubowe opowieści, lecz rozdział „Krótka historia rasy” w samym wzorcu UKU. Mówi on: pod koniec lat 70. XX wieku w Odessie, z inicjatywy sędzi UKU-FCI Tamary Sharhorodskiej, w wyniku planowanych kryć — między innymi ras foksterier, pudel miniaturowy maści srebrnej i maltańczyk — uformowano grupę hodowlaną osobników o wspólnych przodkach i podobieństwie fenotypowym. Potem przyszły długie lata pracy hodowlanej, a w 2004 roku grupa ta otrzymała nazwę ODIS i pierwszy wzorzec rasy.

W tym akapicie kryje się szczegół, który ginie w streszczeniach: pudel z listy nie jest po prostu „miniaturowy”, lecz miniaturowy maści srebrnej. To nie ozdobnik — wybór konkretnej linii barwnej tłumaczy, skąd w rasie wzięły się szare i „niebieskie” tony, które wzorzec później zapisał jako dopuszczalne. Równie istotne jest to, że foksterier wymieniony jest bez doprecyzowania odmiany, choć opisy encyklopedyczne rasy zwykle mówią o szorstkowłosym — i to właśnie on daje strukturę włosa okrywowego, której wzorzec wymaga od odisa dzisiaj.

Według wersji klubu rasy rokiem przełomowym był 1999: z suki KROHA LAPUSHKA DIO PRESENT i psa ZIGFRID urodził się miot, w którym wszystkie szczenięta okazały się pożądanego przez hodowców typu, a suka FRANSHIKA DIO PRESENT stała się wzorcowym psem i założycielką rasy. Łańcuch zamyka się na dniu dzisiejszym: właścicielką tej suki jest wskazywana Iryna Bakharieva, i to właśnie Bakharieva Iryna Wołodymyriwna figuruje jako prezes Narodowego Klubu Rasy ODIS na oficjalnej stronie UKU. Rasa wywodzi swój rodowód nie z legendy, lecz z konkretnej suki z konkretnego miotu, a osoba, która stała przy tym miocie, do dziś odpowiada za rasę w systemie UKU.

Pomysł, żeby „złożyć idealnego psa miejskiego z kawałków”, sam w sobie nie jest wyjątkowy — tak samo rozumowali twórcy labradoodle. Dalej jednak drogi rozchodzą się zasadniczo. Labradoodle w większości krajów pozostaje mieszańcem pierwszego lub drugiego pokolenia, bez własnego wzorca i bez zamkniętej księgi rodowodowej: każdy miot to ponowne skrzyżowanie dwóch innych ras. Odis ten etap ma za sobą: ma tekst wzorca z tolerancjami w centymetrach, wykaz wad i wad dyskwalifikujących, wykaz cech dyskwalifikujących, osobny klub jednorasowy oraz rodowody wzoru ustalonego przez UKU.

Chronologia dokumentów wygląda tak, a każda data znaczy co innego:

To najważniejszy i najczęściej przekręcany punkt o odisie, rozłóżmy go więc na dokumenty, a nie na sformułowania z ogłoszeń.

UKU to Związek Kynologiczny Ukrainy, krajowa organizacja kynologiczna działająca w systemie Międzynarodowej Federacji Kynologicznej (FCI); w tekście wzorca Tamara Sharhorodska nazwana jest „sędzią UKU-FCI”, a w redakcji angielskiej — „FCI-UKU judge”. Na stronie UKU są dwa różne działy: „Wykaz ras FCI” i „Wzorce narodowe”. Odis mieszka w tym drugim. Strona wzorców narodowych nosi zresztą tytuł „RASA NARODOWA UKRAINY — ODIS” i podaje kontakt do Narodowego Klubu Rasy.

W zbiorczej tabeli UKU „Rasy uznane na poziomie krajowym na Ukrainie” wiersz odisa wygląda maksymalnie konkretnie: grupa — 0, numer wzorca — 0, kraj — Ukraine, status — „Rasa uznana na poziomie krajowym / BEZ CACIB”. Trzy zera i jedno „bez” zawierają całą prawdę o międzynarodowym statusie rasy:

• Grupa 0 — rasa nie należy do żadnej z dziesięciu grup FCI. W FCI po prostu nie jest sklasyfikowana.
• Numer wzorca 0 — nie ma numeru wzorca FCI, tego samego, który mają rasy uznane.
• BEZ CACIB — na wystawach odis nie rywalizuje o CACIB, certyfikat prowadzący do tytułu Międzynarodowego Championa Piękności w systemie FCI.

Co przy tym działa w pełni: rodowód UKU, ewidencja hodowlana, certyfikaty hodowlane, krajowy system wystaw z tytułami UKU oraz sędziowie uprawnieni do oceniania rasy według jej wzorca. Dla psa urodzonego poza Ukrainą Regulamin hodowlany UKU przewiduje osobną ścieżkę: rejestrację psów importowanych ras uznanych wyłącznie na poziomie krajowym, z nadaniem numeru UKU.R i wpisem do Aneksu do Księgi Hodowlanej UKU.

Jeszcze jeden szczegół, który warto znać, żeby nie przecenić słowa „narodowa”. W tej samej tabeli UKU obok odisa w rubryce „Ukraine” stoją ukraiński gończy karpacki i chortaja (ta ostatnia — o wspólnym pochodzeniu). Innymi słowy, „rasa uznana na poziomie krajowym” to status, a nie wyjątkowość: znaczy dokładnie tyle, ile napisano w tabeli, i nic więcej.

Ważne jest też, kto ten status nadał. Zrobiła to organizacja społeczna, a nie państwo — i inaczej być nie mogło. Artykuł 4 ustawy Ukrainy „O hodowli zarodowej w produkcji zwierzęcej” wylicza przedmioty hodowli zarodowej wyczerpująco: bydło, świnie, owce, kozy, konie, drób, ryby, pszczoły, jedwabniki, zwierzęta futerkowe i króliki. Psów w tym wykazie nie ma, więc państwowego rejestru ras psów na Ukrainie po prostu nie istnieje. „Rasa narodowa” w tytule strony UKU to sformułowanie organizacji kynologicznej wewnątrz jej własnego systemu — i tak właśnie należy je czytać.

Kolejna norma z tej samej tabeli wyjaśnia, jak rasa jest w ogóle sędziowana na ringu. Zgodnie z Zarządzeniem UKU nr 14 z 15.06.2020 rasy uznane na poziomie krajowym na Ukrainie i warunkowo przypisane do grup FCI są automatycznie dodawane do wykazu ras pełnej grupy otwartej u sędziego. Nie ma zatem osobnej „kasty sędziów dla odisa” — ocenia go ekspert z odpowiednią otwartą grupą, tyle że bez rozgrywania CACIB.

Czy coś zmienia się po stronie FCI? Najświeższy dokument w tej sprawie nosi datę 23 czerwca 2026 roku: Zarządzeniem UKU nr 33 przy prezes organizacji powołano Grupę Roboczą do spraw zachowania, rozwoju i popularyzacji ukraińskich narodowych ras psów. Wśród jej zadań wprost wymieniono przygotowanie propozycji dotyczących opracowania, doprecyzowania i aktualizacji wzorców ukraińskich ras narodowych oraz przygotowanie materiałów niezbędnych do przedstawienia ukraińskich ras narodowych w Międzynarodowej Federacji Kynologicznej. W skład grupy wchodzi też Iryna Bakharieva — prezes Narodowego Klubu Rasy ODIS. Tak wygląda rzeczywisty stan sprawy: nie „uznanie w toku”, lecz powołana grupa robocza, której powierzono przygotowanie dokumentów.

Czy to źle dla psa? Nie. Uznanie przez FCI jest kwestią czasu, liczebności pogłowia, zasięgu geograficznego i udokumentowanych pokoleń, a nie jakości konkretnego zwierzęcia. Ale dla kupującego z tego statusu wynikają całkiem praktyczne konsekwencje: krąg partnerów hodowlanych jest węższy niż w rasach uznanych; międzynarodowa kariera w systemie FCI jest zamknięta; a większość gwarancji jakości spoczywa nie na przepisach międzynarodowych, lecz na konkretnym hodowcy i klubie jednorasowym.

Wzorzec zaczyna opis od porównania, i to porównania nieoczekiwanego jak na rasę ozdobną: odis „wykazuje zewnętrzne podobieństwo do owczarka południoworosyjskiego, lecz jest znacznie mniejszy”. Tego samego owczarka na Ukrainie zna się również jako owczarka ukraińskiego. Dalej dokument wymaga mocnego kośćca i mocnej budowy przy niewielkim wzroście — ale osobno zastrzega, że nie jest to powód, by robić psa ciężkim, przeciążonym czy prostackim, oraz że odis „w żadnym razie nie jest wysokonożny ani przysadzisty”.

Proporcje we wzorcu zadane są nie na oko, lecz liczbami — i to one czynią sylwetkę rozpoznawalną:

Zwróć uwagę na dwa wiersze. Po pierwsze, wzrost psów i suk jest we wzorcu różny i sprowadzanie go do jednego przedziału jest niepoprawne: 37 ± 2 i 35 ± 2 to dwa osobne korytarze. Po drugie, wagi we wzorcu nie ma w ogóle. To nie przeoczenie ani niedbałość: dokument buduje rasę wokół wysokości w kłębie i proporcji, a masę zostawia pochodną budowy. Każde „powinien ważyć tyle a tyle” o odisie jest więc czyjąś oceną, a nie wymogiem rasy.

Granic wzrostu wzorzec pilnuje surowo i asymetrycznie. Jako wady wymieniono: wysokość powyżej 39 cm — zarówno u psów, jak i u suk; poniżej 30 cm — u suk. Jako wady dyskwalifikujące w kategorii poważnych, czyli o stopień ostrzej: poniżej 30 cm u psa lub powyżej 41 cm u obu płci. Górna granica jest więc wspólna, a dolna zapisana osobno — drobna suka mieści się jeszcze w kategorii wady tam, gdzie równie drobny pies dostaje już wadę poważną.

Głowa według wzorca przypomina tępy klin zarówno z góry, jak i z profilu; odległość od guza potylicznego do stopu jest mniej więcej równa odległości od stopu do końca nosa. Czaszka lekko wypukła, umiarkowanie szeroka, stopniowo zwężająca się ku oczom; przejście czoła w kufę łagodne (ostry stop zapisano wśród wad). Oczy średniej wielkości, owalne, ciemne, lekko skośnie osadzone, o dobrze pigmentowanych brzegach powiek; zbyt wypukłe i jasne oczy to wada. Uszy wiszące, wysoko osadzone, średniej wielkości, trójkątne, opadające blisko policzka; uszy stojące to wada poważna, krótkie lub odchylone do tyłu — zwykła wada.

Pigment opisano szczegółowo, bo na psie w przewadze białym widać go najlepiej. Nos szeroki, o wyraźnie zarysowanych nozdrzach; u psów białych, białych z szarymi łatami i szarych jest czarny, a u płowych może być ciemnobrązowy. Nos pigmentowany w połowie lub więcej to wada; pigmentowany na mniej niż połowę — wada poważna; całkowicie pozbawiony pigmentu — podstawa do dyskwalifikacji. Zgryz nożycowy, u psów dorosłych dopuszcza się cęgowy; tyłozgryz i skrzywienie żuchwy dyskwalifikują.

Ogon w spoczynku noszony nisko, w pobudzeniu może unosić się ponad linię grzbietu, długość — do stawu skokowego. Ogon zarzucony na grzbiet, zwinięty w obwarzanek, zbyt krótki albo niedochodzący do stawu skokowego to wady. Wśród cech dyskwalifikujących wzorzec wymienia dodatkowo zachowanie agresywne lub nadmiernie lękliwe, wszelkie wyraźne anomalie fizyczne czy behawioralne oraz wnętrostwo jednostronne i całkowite.

Sierść wzorzec opisuje najdokładniej ze wszystkich rozdziałów. Pies jest w całości pokryty gęstą, długą sierścią o długości 7–15 cm z dobrze rozwiniętym podszerstkiem. Włos okrywowy jest średnio twardy, długi, z lekkim załamaniem; u młodych psów i w okresie linienia bywa nieco krótszy. Na głowie włos ozdobny (w angielskiej redakcji wzorca — furnishing hair) tworzy wąsy, brodę i grzywkę, która zakrywa oczy i sięga do nosa.

To nie opis, lecz wymóg, i wzorzec broni go z dwóch stron. Krótka grzywka, która nie zakrywa oczu, oraz słabo obrośnięte wąsy i broda to wady. Całkowity brak grzywki, wąsów i brody na głowie to wada poważna. Innymi słowy „przystrzyc, żeby widział” to droga w dolną część stawki na ringu, a nie neutralna decyzja kosmetyczna.

Stoi za tym dobrze opisana genetyka. W pracy Cadieu i współautorów (Science, 2009, t. 326, s. 150–153) wykazano, że całą różnorodność psiej sierści wyznaczają warianty trzech genów: RSPO2 odpowiada za „ozdoby” — wąsy i brwi, dziedziczy się dominująco; FGF5 — za długość włosa, recesywnie; KRT71 — za kędzierzawość, również recesywnie. Broda i wąsy odisa to w istocie fenotyp RSPO2, który rasa otrzymała po liniach terierowej i pudlowej; długa sierść to dzieło FGF5.

A teraz rzecz najciekawsza, która wywraca obiegowe przekonanie „skoro w rasie jest pudel, to pies jest kędzierzawy”. Wzorzec odisa zalicza sierść kędzierzawą do wad poważnych, a miękką, nadmiernie falistą — do wad. Mówiąc wprost: z pudlowego dziedzictwa rasie potrzebne są długość, gęstość i „ozdoby”, ale nie skręt. Trzeci gen z trójki, KRT71, pracuje tu przeciwko psu na ringu.

Osobną linijką wzorzec zakazuje czegoś, co dla długowłosej rasy ozdobnej wygląda niemal rewolucyjnie: „Strzyżenie zmieniające sylwetkę psa jest zabronione”. Porównaj z rasą owczarek staroangielski bobtail, u której trymowanie wystawowe jest osobną sztuką modelowania sylwetki. Odisa sędziuje się takim, jakim go wychowano, a nie takim, jakim go wycięto nożyczkami.

Maści wzorzec wylicza wyczerpująco i tę listę warto odtwarzać dokładnie, bo w streszczeniach szybko się psuje:

• biała;
• biała z łatami różnych kolorów — z wyjątkiem wątrobianego;
• biała z szarym (niebieska);
• ciemnoszara;
• płowa w różnych odcieniach — z wyjątkiem pomarańczowego.

Wzorzec nie ustawia tych maści w żadnej hierarchii i żadnej z nich nie nazywa bardziej pożądaną od pozostałych — wszystkie pięć są równorzędne. Wyraźnie natomiast opisuje, co zostaje poza nawiasem: każda maść nieprzewidziana wzorcem oraz duże jaskrawe łaty w tonach zakazanych (wątrobianym, pomarańczowym) zapisane są jako wady poważne.

Rozdział „ZACHOWANIE / TEMPERAMENT” we wzorcu odisa składa się z jednego słowa: sangwinik. To rzadkość — większość wzorców opisuje temperament przymiotnikami („zrównoważony”, „odważny”, „nieufny wobec obcych”), a tutaj autorzy nazwali wprost typ układu nerwowego. W opisie ogólnym wzorzec dodaje: odis to pies pogodny, temperamentny, energiczny.

Cecha ta jest chroniona najostrzejszym narzędziem, jakim dysponuje kynologia: zachowanie agresywne lub nadmiernie lękliwe jest podstawą dyskwalifikacji. Obok stoi sformułowanie jeszcze szersze: dyskwalifikuje się każdego psa wyraźnie wykazującego anomalie fizyczne lub behawioralne. Dla rasy ozdobnej to ważne zabezpieczenie — mały rozmiar często bywa usprawiedliwieniem histeryczności, a wzorzec odisa to usprawiedliwienie odbiera.

Opis przeznaczenia podawany przez klub rasy brzmi tak: ozdobny pies do towarzystwa, życzliwy i przyjazny zarówno wobec ludzi, jak i wobec innych zwierząt, niewymagający w utrzymaniu, dobrze się szkolący, wytrzymały fizycznie, lubiący długie wędrówki i zdolny towarzyszyć właścicielowi na spacerach za miastem. To charakterystyka klubowa, a nie punkt wzorca — ale dobrze tłumaczy, dlaczego rasę budowano właśnie taką.

Praktyczna strona „sangwinika” to szybka przerzutność i ukierunkowanie na człowieka. Odis nie został pomyślany jako pies podejmujący samodzielne decyzje z dala od przewodnika: jest pod tym względem przeciwieństwem gończych użytkowych, takich jak gończy łotewski, u którego samodzielność w lesie jest zawodową cnotą. Druga strona tego samego medalu: pies zbudowany wokół kontaktu z człowiekiem źle znosi długą samotność, a nuda u małych towarzyszy najczęściej wychodzi głosem. Da się tym zarządzać wychowaniem i rytmem dnia, ale zarządzać trzeba świadomie.

Rozmiar odisa naprawdę jest mieszkaniowy, a codzienny rytm wyznacza sierść, nie metraż. Poniżej to, co wynika bezpośrednio z tekstu wzorca, a nie z ogólnych porad o psach długowłosych.

Porównanie z rasą maltańczyk — jedną z ras wyjściowych — jest tu bardzo pouczające. U maltańczyka sierść jest jedwabista, bez podszerstka, strukturą bliższa ludzkiemu włosowi, a psy wystawowe trzyma się na papilotach, żeby ochronić długość. Odisowi przypadła inna konstrukcja: włos okrywowy średnio twardy z lekkim załamaniem plus gęsty podszerstek. Taka sierść mniej się łamie i mniej wymaga ochrony, ale to właśnie podszerstek gromadzi martwy włos w środku — i cała praca przenosi się z zawijania na regularne przeczesywanie.

Jeszcze jeden domowy skutek długiej sierści z podszerstkiem: na spacerach w polu i w lesie działa ona jak szczotka na rzepy, nasiona i ości. Po takich wyjściach psa trzeba obejrzeć całego, łącznie z przestrzeniami międzypalcowymi.

• Wzorzec nazywa temperament jednym słowem. W rubryce „Zachowanie / temperament” napisano „sangwinik” — przypadek, w którym dokument rasowy mówi nie przymiotnikami, lecz typem układu nerwowego.
• Nazwę rasy wymyślił dziennikarz. Według klubu rasy rozwinięcie „odeski domowy idealny pies” zaproponował ktoś z dziennikarzy na konferencji prasowej w 2004 roku, a twórcy rasy przyjęli je jako oficjalne.
• Sierść kędzierzawa to wada poważna. Mimo pudla wśród przodków skręt rasie nie jest potrzebny: kędzierzawość wzorzec zalicza do wad poważnych, a miękką, nadmiernie falistą sierść — do wad.
• Nożyczki ograniczone dokumentem. Strzyżenie zmieniające sylwetkę psa jest zabronione przez wzorzec — rzadki zapis jak na długowłosą rasę ozdobną.
• Grupa 0, wzorzec 0. W tabeli UKU odis zapisany jest z zerową grupą i zerowym numerem wzorca — i to właśnie jest formalna postać statusu „rasa uznana na poziomie krajowym”.
• Pudel nie był byle jaki. Wzorzec wymienia wśród ras wyjściowych właśnie pudla miniaturowego maści srebrnej — szczegół, który znika w większości opowieści o historii rasy.
• Wyjątek dla płowych. Zasada ogólna to czarny nos, ale u psów płowych wzorzec dopuszcza ciemnobrązowy.

Czy rasa odis jest uznana przez Międzynarodową Federację Kynologiczną (FCI)?

Nie. Odis jest uznany na poziomie krajowym przez Związek Kynologiczny Ukrainy: w zbiorczej tabeli UKU figuruje z grupą 0, numerem wzorca 0 i statusem „Rasa uznana na poziomie krajowym / BEZ CACIB”. Jego wzorzec opublikowano w dziale wzorców narodowych UKU, a nie w wykazie ras FCI. Praktycznie oznacza to, że rodowód i tytuły UKU działają, a międzynarodowa droga do tytułu Międzynarodowego Championa Piękności w systemie FCI jest dla rasy zamknięta. Najświeższy krok w tym kierunku udokumentowano Zarządzeniem UKU nr 33 z 23.06.2026: powołano Grupę Roboczą, której powierzono między innymi przygotowanie materiałów do przedstawienia ukraińskich ras narodowych w FCI.

Jakiego wzrostu i wagi dorasta odis?

Wzorzec podaje idealną wysokość w kłębie osobno dla płci: pies — 37 cm z tolerancją ±2 cm, suka — 35 cm z tolerancją ±2 cm. Wagi wzorzec nie normuje w ogóle, więc każda liczba wagi, którą zobaczysz, jest czyjąś oceną, a nie wymogiem rasy.

Czy odis jest hipoalergiczny?

Rasę często nazywa się hipoalergiczną ze względu na dziedzictwo pudla, ale samą ideę „ras hipoalergicznych” sprawdzano i nie potwierdzono. W pracy Vredegoor i współautorów (Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2012) porównano stężenia głównego alergenu psiego Can f 1 w sierści i w mieszkaniach ras „hipoalergicznych” (labradoodle, pudel, hiszpański pies dowodny, airedale terrier) oraz zwykłych. Okazało się, że w sierści psów „hipoalergicznych” Can f 1 było nawet więcej, a różnicy w stężeniu alergenu w powietrzu mieszkania między grupami nie było; wniosek autorów brzmi, że nie ma podstaw, by klasyfikować poszczególne rasy jako hipoalergiczne. Co naprawdę wyróżnia odisa, to niewielka ilość sierści trafiającej na podłogę i meble, bo martwy włos trzyma się w podszerstku aż do wyczesania. To kwestia czystości w domu, a nie alergii.

Czy odis mocno linieje?

Sezonowego zrzucania sierści kłakami, jak u krótkowłosych owczarków, rasa nie ma. Martwy włos zatrzymuje się w gęstym podszerstku, a zadaniem właściciela jest regularnie go stamtąd wyczesywać. Czystość w domu opiera się na 2–3 sesjach szczotkowania w tygodniu; jeśli je pominąć, sierść nie znajdzie się na podłodze — zamieni się w kołtuny na psie.

Czy można ostrzyc odisa krótko na lato?

Dla psa wystawowego odpowiada sam wzorzec: strzyżenie zmieniające sylwetkę psa jest zabronione. Dla psa domowego to już wybór właściciela, ale warto pamiętać, że sierść z podszerstkiem działa jak izolacja w obie strony — i przed zimnem, i przed przegrzaniem oraz słońcem, a u psa w przewadze białego, o jasnej skórze pod włosem, kwestia poparzeń słonecznych nie jest teoretyczna. Higieniczne wykończenie (łapy, okolica pod ogonem) zakazowi nie podlega.

O jakie dokumenty i badania pytać hodowcę?

Ponieważ dla odisa UKU nie ustalił obowiązkowych badań hodowlanych, rozsądne minimum wyznacza sam kupujący. Logiczna lista wynika z ras wyjściowych: certyfikat UKU z badania stawów kolanowych (rzepka) dla obojga rodziców, certyfikat BAER na słuch, test DNA na PLL (ADAMTS17) od strony terierowej i na prcd-PRA od strony pudla. Dodatkowo warto poprosić o okazanie ważnego certyfikatu hodowlanego rodziców oraz metryki szczenięcia bez adnotacji „Nie do hodowli”.