Chow Chow

Z pewnością wielu z nas widziało na ulicy te unikalne psy, przypominające połączenie lwa z niedźwiedziem, znane jako Chow Chow. Zwierzęta te przyciągają wzrok otoczenia, a wielu zadaje sobie pytanie, skąd właściwie się wywodzą. Ich historia jest tak głęboka, że obrosła mitami. Ludzie czasem żartobliwie sugerują, że Chow Chow pochodzą od niedźwiedzi ze względu na ich wygląd i specyficzny chód. W Korei istnieje legenda, że były one kiedyś małymi niedźwiadkami, które tak bardzo kochały jeżyny, że ich język przybrał ten charakterystyczny, niebiesko-czarny kolor.

Oczywiście to tylko piękne baśnie. Wiadomo na pewno, że Chow Chow to jedna z najstarszych ras psów na świecie. Analiza DNA potwierdza, że ich genotyp jest bardzo zbliżony do prymitywnych wilków, co świadczy o ich starożytnych korzeniach. Przypuszcza się, że psy te od dawna zamieszkiwały tereny Mongolii, Tybetu i Północnych Chin, będąc krewnymi innych azjatyckich ras, takich jak Hokkaido (Ainu) oraz bardziej współczesny Szpic japoński.

W starożytnych Chinach los Chow Chow był różnorodny i momentami surowy. Były to psy uniwersalne. W wielu świątyniach buddyjskich zajmowano się ich hodowlą, wykorzystując je do ochrony świętych miejsc. Ich siła, wytrzymałość i doskonały węch czyniły z nich wspaniałych pomocników podczas polowań na dziką zwierzynę, w tym na wilki i lamparty. Istnieją świadectwa o cesarzu z dynastii Tang, który utrzymywał ogromną hodowlę z tysiącami tych psów przeznaczonych do polowań.

Istniała jednak i druga strona medalu. W niektórych regionach Azji psy o tak gęstej sierści hodowano dla futra, a ich mięso uważano za przysmak. Na szczęście te czasy dawno minęły i dziś Chow Chow są cenione wyłącznie jako psy do towarzystwa i wystawowe. Uważa się, że to właśnie one stały się pierwowzorem słynnych chińskich posągów lwów-strażników („psy Fu”), które strzegą wejść do świątyń i pałaców.

Po raz pierwszy Europa usłyszała o tych psach dzięki włoskiemu kupcowi i podróżnikowi Marco Polo w XIII wieku, który opisał je jako potężne psy ciągnące sanie i strzegące dobytku. Jednak ponieważ Chiny przez długi czas były krajem zamkniętym, przez stulecia nie docierały żadne nowe wieści o tej rasie. W Anglii psy te pojawiły się znacznie później, około lat 80. XVIII wieku, przywożone przez marynarzy Kompanii Wschodnioindyjskiej. Początkowo wystawiano je nawet w londyńskim zoo w dziale „Dzikie zwierzęta” pod nazwą „dziki pies chiński”.

Prawdziwa popularność przyszła do rasy w drugiej połowie XIX wieku, gdy królowa Wiktoria zainteresowała się tymi egzotycznymi zwierzętami. Miejscowi hodowcy zwrócili uwagę na niezwykłe psy i przystąpili do pracy nad uformowaniem współczesnego typu rasy. W 1895 roku w Londynie odbyła się wystawa, na której po raz pierwszy oficjalnie zaprezentowano Chow Chow. W tym samym czasie miłośnicy tych psów utworzyli pierwszy klub rasy. W 1903 roku American Kennel Club (AKC) oficjalnie uznał rasę. Dziś Chow Chow to rozpoznawalna i szanowana rasa na całym świecie.

Chow Chow to pies, którego nie sposób pomylić z żadną inną rasą. Jest kompaktowy, o mocnej budowie, harmonijny i proporcjonalny, z dumną postawą. Jego wygląd emanuje siłą i godnością. Ważną cechą jest wyraz pyska, często określany jako „chmurny” lub „nadąsany” (scowl) ze względu na specyficzną budowę brwi i fałdy skóry, co łączy je z takimi rasami jak Shar Pei.

Głowa i słynny język

Głowa u Chow Chow jest duża, masywna, z szeroką i płaską czaszką. Przejście od czoła do kufy (stop) jest wyraźne, ale nie ostre. Kufa średniej długości, szeroka na całej długości, nie zwęża się w stronę nosa (tzw. „tępa” kufa). Nos duży, szeroki, zazwyczaj czarny, ale u psów o umaszczeniu kremowym lub białym może być jaśniejszy, a u błękitnych i cynamonowych – w tonacji umaszczenia.

Najbardziej znany znak rozpoznawczy rasy to jama ustna. Język, podniebienie i dziąsła Chow Chow mają unikalny niebiesko-czarny lub fioletowy kolor. Szczenięta rodzą się z różowymi językami, które zaczynają ciemnieć w wieku kilku tygodni. Wargi są również czarne lub ciemne.

Oczy i uszy

Oczy średniej wielkości, owalne, ciemnego koloru. Są osadzone dość głęboko, co wraz z fałdami skóry nad nimi tworzy to samo charakterystyczne „chmurne spojrzenie”. Ważne, aby powieki nie podwijały się do wewnątrz i nie urażały oka. Uszy niewielkie, grube, stojące, trójkątne, nieco zaokrąglone na końcach. Są szeroko rozstawione i lekko pochylone do przodu nad oczami, co dodaje wyrazu skupienia.

Tułów i specyficzny chód

Szyja średniej długości, potężna, mocna, obszerna, z lekkim wygięciem, pozwalającym dumnie nosić głowę. Grzbiet krótki, prosty i silny. Klatka piersiowa szeroka i głęboka, żebra dobrze wysklepione, ale nie beczkowate. Ogon osadzony wysoko i ciasno przylegający do grzbietu, zakręcony w precel.

Kończyny Chow Chow to kolejna unikalna cecha. Są średniej długości, proste, o mocnym kośćcu. Kluczowym momentem jest to, że stawy skokowe tylnych kończyn są praktycznie proste, bez wyraźnych kątowań. Właśnie ta cecha anatomiczna determinuje charakterystyczny dla rasy krótki, „szczudłowaty” chód, który wydaje się nieco nienaturalny dla innych psów, ale jest normą dla Chow. Łapy niewielkie, okrągłe, zwarte („kocia łapa”), co pozwala im stabilnie poruszać się po śniegu.

Rodzaje sierści i umaszczenie

Istnieją dwie odmiany Chow Chow ze względu na typ sierści:

• Długowłose: Posiadają bardzo bogatą, gęstą, prostą i stosunkowo twardą sierść okrywową z niezwykle miękkim i gęstym podszerstkiem. Wokół szyi sierść tworzy wyraźną „grzywę” lub kołnierz, a na tylnej części ud – obfite „portki”. Ogon jest również bardzo puszysty. Właśnie ten typ najbardziej przypomina lwa.
• Krótkowłose (smooth): Mają krótszą, ale równie gęstą, prostą sierść, stojącą pionowo względem ciała, przypominającą plusz. Podszerstek jest również bardzo gęsty. Smoothy wyglądają bardziej sportowo i mniej „objętościowo” niż ich długowłosi kuzyni.

Wzorzec rasy uznaje tylko jednolite umaszczenia. Plamy lub różnokolorowość są uważane za wadę dyskwalifikującą. Dopuszcza się jednak, że odcień może być jaśniejszy na spodniej części ogona i tylnej powierzchni ud.

Chow Chow to doprawdy niezywkłe i specyficzne psy. Aby tak naprawdę pokochać tę rasę, trzeba ją zrozumieć i zaakceptować taką, jaka jest, a to nie jest dane każdemu psiarzowi. Wiele osób nieznających rasy błędnie twierdzi, że „czauły” są głupie, nieposłuszne, nadmiernie dumne i agresywne. To zupełnie nie tak. One są po prostu inne. Ich inteligencja nie ustępuje owczarkom, ale działa inaczej – jest ukierunkowana nie na służenie, lecz na analizę sytuacji i podejmowanie własnych decyzji.

Najczęściej charakter Chow Chow porównuje się do kociego. Są niezależne, samowystarczalne, spokojne i bardzo czyste. Nie będą natarczywie domagać się uwagi, skakać na ciebie przy powitaniu czy próbować lizać po twarzy. Ich miłość objawia się powściągliwie, ale jest głęboka i oddana. Chow Chow to nie jest pies, ktory cieszy się na widok każdego przechodnia.

Relacje z właścicielem i rodziną

Chow Chow często nazywany jest „psem jednego pana”. Mogą dobrze traktować wszystkich członków rodziny, ale prawdziwe oddanie i szacunek zazwyczaj ofiarują tylko jednej osobie, którą wybrały na swojego lidera. Jeśli uda ci się znaleźć z nim wspólny język, oparty na wzajemnym szacunku, a nie na musztrze, ten pies będzie ci wierny do końca swoich dni. Psy te bardzo subtelnie wyczuwają nastrój właściciela. Mogą wydawać się mało emocjonalne na zewnątrz, nie okazywać burzliwej radości, ale w środku wszystko w nich kipi. Głęboko przeżywają kłótnie w rodzinie czy rozłąkę z opiekunem.

Stosunek do obcych i cechy stróżujące

Do nieznajomych Chow Chow podchodzą z wyraźną nieufnością i dystansem. Nie pozwolą się głaskać pierwszemu lepszemu człowiekowi na ulicy. To urodzeni stróże, którzy doskonale kontrolują swoje terytorium. Ich instynkt stróżujący nie opiera się na histerycznym szczekaniu, ale na obserwacji i gotowości do działania. Chow Chow rzadko szczekają bez poważnego powodu, więc jeśli twój pies dał głos – warto sprawdzić, co się stało. Nie atakują jako pierwsze, ale jeśli wyczują realne zagrożenie dla właściciela lub terytorium, wykażą błyskawiczną reakcję i nieustraszoność odziedziczoną po bojowych przodkach.

Ta cecha charakteru łączy je z innymi szpicami, takimi jak Eurasier, który notabene został wyhodowany z użyciem Chow Chow, czy majestatyczna Akita Inu. Wszystkie te psy potrzebują harmonii oraz spokojnego, pewnego siebie właściciela.

Ogólnie rzecz biorąc, Chow Chow to dosyć silne psy z dobrą odpornością, które przy właściwej opiece mogą żyć długo. Jednak jak każda stara rasa o specyficznym wyglądzie, mają skłonności do pewnych genetycznych i nabytych schorzeń. Odpowiedzialny właściciel musi o nich wiedzieć, by w porę zapobiegać lub leczyć.

Problemy skórne i alergie

Najczęstszym problemem wśród przedstawicieli tej rasy są różne choroby dermatologiczne. Gęsta sierść i zbity podszerstek tworzą „efekt szklarni”, jeśli pies nie wyschnie całkowicie po kąpieli lub spacerze w deszczu.

• Atopowe zapalenie skóry i egzemy („hot spoty”): Często pojawiają się jako reakcja na składniki karmy (szczególnie kurczaka, kukurydzę), ukąszenia pcheł lub czynniki zewnętrzne. Pojawia się silny świąd, zaczerwienienie, skóra się łuszczy, pies rozdrapuje się do ran. Jest to choroba bardzo nieprzyjemna zarówno dla samego pupila, jak i jego opiekuna, wymagająca kompleksowego leczenia i ścisłej diety.

Choroby układu ruchu

Specyficzna budowa tylnych nóg (wyprostowany staw skokowy) czyni Chow Chow podatnymi na problemy ze stawami.

• Dysplazja stawów biodrowych i łokciowych: To dziedziczne schorzenie, przy którym staw rozwija się nieprawidłowo, co prowadzi do bólu, kulawizny, a w ciężkich przypadkach – do całkowitego unieruchomienia. Przy wyborze szczenięcia niezwykle ważne jest żądanie od hodowcy testów na dysplazję rodziców.
• Zerwanie więzadła krzyżowego przedniego: Zdarza się również ze względu na specyfikę budowy stawu kolanowego.

Problemy z oczami

Głęboko osadzone oczy i fałdy skóry na pysku stwarzają ryzyko problemów okulistycznych.

• Entropium (podwinięcie powiek): Bardzo powszechny problem u Chow Chow. Krawędź powieki (częściej dolnej, ale bywa i górnej) zawija się do środka, a rzęsy zaczynają trzeć rogówkę oka. Powoduje to silny ból, łzawienie, zapalenie (keratitis) i może prowadzić do wrzodów rogówki oraz ślepoty. Zazwyczaj wymaga korekty chirurgicznej.

Inne schorzenia

• Niedoczynność tarczycy: Objawy obejmują przybieranie na wadze, ospałość, zły stan sierści, łysienie na bokach i ogonie.
• Udar cieplny: Przez gęstą sierść i krótką kufę Chow Chow bardzo źle znoszą upały. Latem nie wolno zostawiać ich w samochodzie, a spacery należy przenosić na wczesny ranek lub późny wieczór.
• Miopatia: Dziedziczna choroba, czasem spotykana u Chow Chow. Atakuje tkanki mięśniowe i prowadzi do ich zaniku, pies staje się słaby, z trudem się porusza.

Chow Chow doskonale nadają się do życia w mieszkaniu, ponieważ są spokojne w pomieszczeniach, nie zajmują wiele miejsca (mimo objętości sierści) i są bardzo czyste. Nie potrzebują intensywnego wysiłku fizycznego, wielogodzinnego biegania czy skomplikowanych treningów. Wystarczą im dwa niespieszne spacery dziennie po 40-60 minut. Uwielbiają spacerować w chłodniejszych porach roku, gdy dookoła leży śnieg, natomiast w upały ich aktywność trzeba ograniczyć do minimum.

Główne wyzwanie w opiece nad Chow Chow to jego wspaniała szata. Jeśli nie jesteś gotów poświęcać czasu na regularne wyczesywanie, ta rasa nie będzie dla ciebie odpowiednia. Pielęgnować tę niezwykłą sierść trzeba starannie i systematycznie. Przyzwyczajać szczenię do zabiegów higienicznych trzeba koniecznie od małego, by później te manipulacje nie wywoływały stresu. Zazwyczaj przyuczone Chow Chow lubią, gdy się je czesze – staje się to momentem bliskości z właścicielem.

Narzędzia i technika czesania

Aby sierść twojego pupila była nienaganna i nie zbijała się w kołtuny, będziesz potrzebować arsenału narzędzi:

• Metalowy grzebień z długimi, rzadkimi zębami (do przeczesywania głównej objętości).
• Metalowy grzebień z gęstszymi zębami (do pyska, łap, okolic za uszami).
• Szczotka typu pudlówka (slicker) dużej wielkości z długimi igłami do wyczesywania podszerstka podczas linienia.
• Spray z odżywką do rozczesywania (nigdy nie czesz suchej sierści Chow Chow, to ją łamie).

Czesać dorosłego Chow Chow trzeba minimum 1-2 razy w tygodniu dokładnie, a w okresie sezonowego linienia (wiosna/jesień) – codziennie. Ważne jest stosowanie techniki czesania „warstwowego”: podnosić wierzchnią warstwę sierści i dokładnie wyczesywać podszerstek od samej skóry, w przeciwnym razie z wierzchu pies będzie wyglądał ładnie, a przy skórze utworzy się zbity „filc” z martwego puchu. Szczególną uwagę poświęcaj strefom za uszami, pod pachami, „portkom” i kołnierzowi.

Kąpiel i suszenie

Zbyt częste kąpanie Chow Chow nie jest zalecane, gdyż zmywa to naturalną warstwę ochronną ze skóry. Zazwyczaj wystarcza kąpiel raz na 1-2 miesiące lub w miarę zabrudzenia. Używaj tylko wysokiej jakości profesjonalnych szamponów dla psów z gęstym podszerstkiem, najlepiej hipoalergicznych.

Krytycznie ważny etap to suszenie. Sierść Chow Chow schnie naturalnie bardzo długo (nawet dobę), a w tym czasie wilgoć przy skórze może sprowokować rozwój grzybicy lub egzemy. Dlatego użycie mocnej suszarki (najlepiej profesjonalnej dmuchawy groomerskiej, która wydmuchuje wodę) jest obowiązkowe. Suszenie zaczyna się od brzucha i kończyn, stopniowo przechodząc do tułowia i kołnierza. Strumień powietrza nie powinien być zbyt gorący.

Inne zabiegi higieniczne

• Oczy: Ze względu na specyficzną budowę, oczy Chow Chow mogą łzawić. Codziennie rano przecieraj je wacikiem nasączonym specjalnym płynem do oczu lub słabym naparem z rumianku/mocną herbatą. Pilnuj, by sierść wokół oczu była zawsze sucha.
• Uszy: Sprawdzaj raz w tygodniu, usuwaj zabrudzenia specjalnym płynem.
• Pazury: Jeśli nie ścierają się naturalnie na asfalcie, trzeba je przycinać obcinaczkami raz na 2-3 tygodnie.

Wychowywać i szkolić Chow Chow trzeba zacząć jak najwcześniej, dosłownie od momentu pojawienia się szczeniaka w domu. Istnieje błędna opinia, że przedstawiciele tej rasy są tępi i niezdolni do wykonywania komend. Jednak to nieprawda. Chow Chow są bardzo inteligentne, ale nie mają wrodzonej chęci przypodobania się człowiekowi, jak np. labradory czy owczarki niemieckie. Będą wykonywać polecenie tylko wtedy, gdy widzą w nim sens i szanują tego, kto je wydaje.

Najważniejsze w tresurze Chow to znalezienie kontaktu i zbudowanie relacji opartej na zaufaniu. Pamiętaj: nie ma głupich psów, są niedoświadczeni trenerzy, którzy nie potrafią dobrać klucza do konkretnego psa. Z Chow Chow absolutnie nie działają metody presji siłowej, krzyki i kary fizyczne. Na agresję odpowiedzą albo zamknięciem się w sobie i całkowitym ignorowaniem, albo aktywną obroną. Tylko pozytywne wzmocnienie (smakołyki, pochwała), cierpliwość i konsekwencja dadzą rezultat.

Treningi muszą być krótkie, ciekawe i regularne. Chow Chow szybko nudzą się monotonnym powtarzaniem jednej i tej samej komendy. Oczywiście ten pies nie będzie wykonywał cyrkowych sztuczek i tańczył wesoło na tylnych łapkach za kawałek kiełbasy, ale idealnego posłuszeństwa na co dzień (komendy „Do mnie”, „Noga”, „Miejsce”, „Nie wolno”) można i trzeba ich nauczyć.

Waga wczesnej socjalizacji

Ponieważ Chow Chow są z natury nieufne wobec obcych i mogą przejawiać agresję do innych psów (szczególnie tej samej płci), socjalizacja jest kluczowa. Od wczesnego wieku (od 2 do 6 miesięcy) szczenię trzeba zapoznawać z różnymi ludźmi, przyjaznymi psami, nowymi dźwiękami, zapachami i sytuacjami (transport, zatłoczone miejsca).

Szczeniak musi pojąć, że świat wokół jest bezpieczny i nie wolno rzucać się na nieznajomych czy inne zwierzęta, jeśli właścicielowi nie grozi niebezpieczeństwo. Dobrze wychowany Chow Chow zazwyczaj zachowuje się w towarzystwie powściągliwie i z godnością: nie szuka kontaktów, ale też nie okazuje nieuzasadnionej agresji.

Chow Chow potrafią być bardzo uparte. Zdarza się, że podczas spaceru po prostu znudzi im się iść, albo zapatrzą się na coś ciekawego – i staną jak wryte, ignorując twoje nawoływania. W takich przypadkach ciągnięcie ich siłą jest bezcelowe. Lepiej przekierować uwagę psa na zabawkę lub smakołyk, albo po prostu spokojnie odczekać parę minut, aż sam postanowi kontynuować wędrówkę.

Do diety Chow Chow trzeba podchodzić bardzo poważnie, gdyż jest to gwarancja zdrowia ich problematycznej skóry i piękna sierści. Historycznie tak się złożyło, że w rodzinnych stronach (Chiny, Tybet) psy te żywiły się dość ubogim jedzeniem, często resztkami ze stołu, ryżem i niewielką ilością ryby lub mięsa. Dlatego ich organizm ewolucyjnie przystosowany jest do przyswajania mniejszej ilości białka i tłuszczów, niż organizm ras europejskich.

Cechy diety

Główny błąd właścicieli to karmienie Chow Chow karmami wysokobiałkowymi, przeznaczonymi dla aktywnych psów służbowych. Nadmiar białka (szczególnie wołowiny) i tłuszczów często prowadzi do ciężkich reakcji alergicznych, sączących egzem, świądu i wypadania sierści.

Podstawa diety Chow Chow to węglowodany (ryż, gryka) i umiarkowana ilość dobrej jakości białka.

• Żywienie naturalne: Jeśli wybierasz „naturalne” jedzenie, najlepszym źródłem białka będą ryby morskie (gotowane, bez ości), indyk, królik lub chuda jagnięcina. Kurczak często wywołuje alergie, więc trzeba z nim uważać. Obowiązkowo należy dodawać produkty mleczne fermentowane (twaróg, kefir) o średniej zawartości tłuszczu, gotowane warzywa (cukinia, dynia, marchew) i odrobinę oleju roślinnego. Nie zapominaj o kompleksach witaminowo-mineralnych, szczególnie na skórę i sierść (z biotyną, kwasami tłuszczowymi Omega-3 i Omega-6).
• Gotowe karmy: Najwygodniejsza opcja. Wybieraj karmy klasy super-premium lub holistyczne, specjalnie opracowane dla psów z wrażliwą skórą i trawieniem. Idealnie sprawdzają się linie hipoalergiczne na bazie ryby (łosoś, biała ryba) i ryżu/ziemniaków, lub jagnięciny z ryżem. Unikaj karm z wysoką zawartością kukurydzy, pszenicy, soi i kurczaka. Zawartość białka w suchej karmie najlepiej nie wyższa niż 22-26%, tłuszczu – 10-15%.

W żadnym wypadku nie dawaj Chow Chow wypieków, makaronu, słodyczy, wędzonek i tłustego jedzenia ze swojego stołu. Psów tych nie wolno też przekarmiać, gdyż mają skłonność do tycia, co stanowi dodatkowe obciążenie dla chorych stawów. Dieta powinna być jednolita i zbilansowana; częste zmiany karmy mogą wywołać rozstrój żołądka.

• Chow Chow to jedna z niewielu ras psów, u których zamiast zwykłych 42 zębów czasem spotyka sie 44 zęby. Choć standard tego nie wymaga, taki atawizm uważany jest za oznakę starożytnego pochodzenia.
• W czasach cesarskich Chin do hodowli Chow Chow podchodzono bardzo poważnie. Uważano, że prawdziwy rasowy pies powinien posiadać następujące cechy: „Głowa lwa, oczy smoka, język demona, uszy niedźwiedzia, ogon węża, łapy kota, chód wielbłąda”.
• Oprócz Chow Chow, niebieski język w świecie zwierząt mają tylko niedźwiedzie polarne, żyrafy i psy rasy Shar Pei.
• Słynny amerykański prezydent Calvin Coolidge miał dwa Chow Chow o imionach Timmy i Blackberry. Timmy był tak popularny, że uważano go za swoisty symbol Białego Domu w tamtych latach.

Czy to prawda, że Chow Chow są agresywne i niebezpieczne?

To mit. Psychicznie zdrowy Chow Chow z dobrym rodowodem, który przeszedł wczesną socjalizację i prawidłowe wychowanie, nie jest agresywnym potworem. Są powściągliwe, nieufne wobec obcych, potrafią stanąć w swojej obronie, ale pierwsze nie atakują bez powodu. Problemy z agresją najczęściej pojawiają się u psów z „pseudohodowli” o niestabilnej psychice lub u tych, wobec których stosowano brutalne metody wychowawcze.

Dlaczego mają niebieski język?

Dokładna przyczyna naukowa nie jest znana. To genetyczna cecha rasy, związana z podwyższonym stężeniem barwnika melaniny w błonach śluzowych pyska. To po prostu unikalna „wisienka na torcie”, która nijak nie wpływa na zdrowie czy doznania smakowe psa.

Czy Chow Chow nadaje się dla rodziny z małymi dziećmi?

To nie jest najlepszy wybór do roli „niańki”. Chow Chow są zbyt dumne i niezależne, by tolerować spoufalanie się, ciągnięcie za uszy czy ogon, co często robią maluchy. Mogą warknąć, broniąc swojej przestrzeni osobistej. Lepiej nadają się dla rodzin z dziećmi w wieku szkolnym, które już rozumieją, jak z szacunkiem traktować psa.

Jak znoszą samotność?

Dzięki swojemu niezależnemu charakterowi, Chow Chow znoszą samotność lepiej niż większość innych ras. Spokojnie poczekają na właściciela z pracy, drzemiąc przez większą część dnia, i raczej nie będą wyć pod drzwiami ani gryźć mebli z nudów. Nie oznacza to jednak, że można je zostawiać same na całą dobę.