Patterdale Terrier — Historia i wzorzec

Historia pochodzenia: co jest udokumentowane, a co jest tradycją ustną

Nazwa pochodzi od wsi Patterdale w hrabstwie Kumbria. Lake District to strome zbocza, kamienne piargi, mgły i nieustanne deszcze, a miejscowym farmerom potrzebny był nie ładny pies, lecz taki, który wejdzie w kamienne rumowisko za lisem i wyjdzie stamtąd żywy. Głównym kryterium selekcji była gameness — gotowość do pracy przeciw zwierzynie i nieustępowania; tego słowa do dziś używa się bez tłumaczenia.

Dalej zaczyna się trudniej. Historia typów użytkowych jest niemal zawsze ustna, a patterdale to przypadek modelowy: to, co powtarza się najczęściej, najgorzej potwierdzają dokumenty.

Pułapka pierwsza — sama nazwa. «Patterdale terier» na początku XX wieku oznaczał nie tego psa, którego tak nazywamy dzisiaj. Najbardziej naoczny dowód to książka Richarda Claphama «Foxes, Foxhounds and Fox-hunting» (1922): podpis pod fotografią brzmi tam «Użytkowy lakeland terier. Jeden z „patterdale'owej” rasy» — czyli ten sam pies nazwany jednocześnie obiema nazwami, a na zdjęciu pies jest jasny i kudłaty, zupełnie niepodobny do współczesnego czarnego, krótkowłosego patterdale'a.

Rozwiązanie przyszło w 1921 roku, gdy powołano Lakeland Terrier Association i utrwalono nazwę «lakeland» właśnie po to, by objąć nią wszystkie miejscowe określenia używane dotąd równolegle — teriery patterdale, ennerdale, fellowe, kumberlandzkie i westmorlandzkie. Współczesna rasa, którą dziś nazywamy Lakeland Terrierem, wchłonęła więc i samą nazwę «patterdale»; a zwolniona nazwa przylgnęła później do typu użytkowego, który pozostał poza rejestrami. Dlatego stare książki i artykuły ze słowem «Patterdale» trzeba czytać ostrożnie: nie chodzi koniecznie o dzisiejszego czarnego psa.

Najwcześniejszy rozbudowany opis, jaki możemy zacytować, to list lorda Deciesa zatytułowany «The Patterdale Terriers», wydrukowany w czasopiśmie The Field 18 kwietnia 1903 roku; jego tekst odtwarza na swojej stronie PTCA. Autor pisze, że przez dwadzieścia lat prowadził notatnik o swoich terierach, i opisuje typ potrzebny fell terierowi: bardzo ruchliwy, raczej wysokonożny, «wąski w klatce piersiowej, o wadze około 15 albo 16 funtów», z sierścią odporną na niepogodę. Wymienieni są tam Red Tinker — «przodek wielu dzisiejszych patterdale terierów», oraz Blondin, opisany jako «karłowaty rasowy bedlington», którego szeroko używano w kryciach, «by poprawić teriery górskie». Udział bedlingtona w ukształtowaniu typu nie jest więc domysłem, lecz tym, co wprost twierdzi uczestnik wydarzeń.

Pułapka druga — Joe Bowman. Nazwisko tego łowczego Ullswater Foxhounds wymienia większość popularnych opisów jako «twórcy» patterdale'a — miał on rzekomo skrzyżować niebiesko-czarnego border teriera z czarnym podpalanym fell terierem. Kłopot w tym, że współczesne źródła opisują inne psy niż źródła z jego czasów. Ten sam Clapham w 1922 roku pisze o terierach «rasy patterdale» u Bowmana, że mają «sporo bedlingtońskiej krwi» i ważą od 14 do 16 funtów, a psy wymienione przez niego z imienia są rude, bure szorstkowłose, niebieskie. Czarnego krótkowłosego psa wśród nich nie ma. Bowman rzeczywiście trzymał więc teriery, które nazywano patterdale'ami — ale były to psy tego typu, który później stał się lakelandem.

List z 1903 roku czyta się tak samo: jego autor wylicza teriery, które pożyczał Bowmanowi przez szesnaście lat. Co ważne, Clapham dwie dekady później niezależnie wspomina te same psy — i Sweepa, należącego do lorda Deciesa, i Corby'ego, i Blondina — a to potwierdza, że list nie jest późną zmyśloną historią. Bowman w tym obrazie jest wybitnym użytkownikiem i popularyzatorem terierów użytkowych, a nie tym, kto wyhodował współczesny typ.

Najciekawsze jest tu to, jak dokładnie legenda nabierała wagi w kolejnych powtórzeniach, bo widać to krok po kroku. Kilka współczesnych stron powtarza jedno i to samo zdanie, które nie ma odesłania do źródła; a przy każdym powtórzeniu szczegóły się zmieniają. Płynie wiek, w którym Bowman miał rzekomo objąć stanowisko. Płynie i samo stanowisko: popularne opisy robią z niego gospodarza (Master) Ullswater Foxhounds, podczas gdy źródło z jego epoki nazywa gospodarzem zupełnie inną osobę, a Bowmana — łowczym (huntsman). A strona, która jako pojedyncza wśród nich ma przypisy, wylicza z imienia wszystkich, którzy piastowali stanowisko gospodarza — i Bowmana w tym wykazie nie ma.

To właśnie jest praktyczny wniosek z tego rozdziału, który warto przenieść na dowolną inną rasę: sama liczba stron powtarzających jakąś historię nie dodaje jej wagi, jeśli wszystkie powtarzają jedno zdanie bez źródła. Znak, po którym to widać, to szczegóły, które dryfują: kiedy od powtórzenia do powtórzenia zmieniają się wiek, stanowisko czy maść, znaczy to, że nikt z rozmówców nie trzymał w ręku dokumentu.

Kiedy pojawił się współczesny czarny patterdale. Tu źródła zgadzają się co do nazwisk i różnią co do dat. Współczesne opisy jednogłośnie wymieniają Cyrila Breaya i Franka Bucka, którzy celowo pracowali nad typem w latach 1950., oraz Briana Nuttalla, którego linie z końca lat 1950. i z lat 1960. stoją za wieloma dzisiejszymi psami. Ale to współczesne świadectwa, a nie dokumenty tamtej epoki. Dlatego rozpiętość dat, które różni autorzy podają jako początek współczesnej rasy, sięga pół wieku — od lat 1910. do lat 1960. — i żadnej z nich nie należy podawać jako ustalonej.

Dlaczego dokumentów źródłowych jest tak mało — i jest to wyjaśnienie, a nie wymówka. Luka ma co najmniej trzy konkretne przyczyny, a każda jest sprawdzalna. Po pierwsze, terierów użytkowych z Lake District nikt nie rejestrował, bo nie istniał dla nich żaden rejestr: pierwszy rejestr rasy — klub PTCA — założono dopiero w 1993 roku, i to w Ameryce. Po drugie, zapiski prowadzono i przechowywano prywatnie: lord Decies wprost pisze, że przez dwadzieścia lat prowadził księgę o swoich terierach — rzecz więc nie w tym, że nikt nic nie zapisywał, lecz w tym, że te zapiski nie trafiały do publicznego obiegu. Po trzecie, dziewiętnastowieczny autor Rawdon Lee, opisując teriery Kumberlandu i Westmorlandu, wprost zaznaczał, że nie hodowano ich konsekwentnie i typu nie utrwalano — czyli w tamtych dekadach naprawdę nie było czego odnotowywać jako «rasy».

Wymowny jest też los kolejnej wersji — jakoby nazwę wprowadził do szerokiego obiegu Brian Nuttall. Na bezpośrednie pytanie odpowiedział, że teriery szorstkowłose, gładkie i broken w jego stronach «zawsze nazywano patterdale'ami albo fellami, zależnie od tego, z kim rozmawiasz». Czyli i ta wersja nie wytrzymuje sprawdzenia u samego uczestnika.

Własna nota historyczna UKC ujmuje pochodzenie ostrożniej i szerzej: rasa «wywodzi się głównie od czarnego krótkowłosego fell teriera, wyhodowanego w surowych warunkach północnej Anglii», którego trzymano przeciwko drapieżnikom groźnym dla owiec. Warto pamiętać, że dział historyczny wzorca to stanowisko rejestru, a nie niezależnie ustalony fakt; ale właśnie ta, ostrożniejsza wersja najlepiej zgadza się z dokumentami.

Wygląd: funkcjonalność ponad wszystko

Hodowcy patterdale'ów świadomie nie poszli w stronę selekcji wystawowej i właśnie dlatego wygląd rasy opisuje się przez przydatność do pracy, a nie przez urodę. Ale teza «nie ma tu żadnego wzorca, liczy się tylko zdolność wejścia do nory» jest nieścisła: wzorzec UKC jest całkiem szczegółowy i zawiera cztery podstawy dyskwalifikacji.

• Wzrost. Oba istniejące wzorce podają ten sam zakres — 10–15 cali, czyli około 25–38 cm. Różnica jest tylko w punkcie pomiaru: UKC mierzy w kłębie, PTCA — w łopatkach.
• Waga. Tu wzorce rozchodzą się zasadniczo. UKC nie podaje żadnej liczby i ogranicza się do wymogu proporcjonalności do wzrostu oraz kondycji roboczej bez zbędnego tłuszczu. PTCA też żąda proporcjonalności, ale dodaje punkt odniesienia: 12–20 funtów (około 5–9 kg) «byłoby wartością średnią». To właśnie punkt odniesienia, a nie norma: słowo «średnia» w źródle nie stoi przypadkiem. Dla porównania, list z 1903 roku podawał dla teriera górskiego 15–16 funtów.
• Klatka piersiowa i «zasada dwóch rąk». To nie folklor właścicieli, lecz oficjalna procedura sędziowania w UKC. Psa obmierza się rękami: klatka tuż za łopatkami ma dać się objąć dłońmi dorosłego mężczyzny tak, by palce obu rąk się stykały. Wzorzec dodaje, jak dokładnie się to robi — przednie łapy unosi się nad ziemię i delikatnie ściska dolną część klatki, żeby przekonać się, że ona się ściska. Klatka za duża, za szeroka albo niezdolna do ściśnięcia to wada.
• Sierść. Trzy typy: gładka (smooth), pośrednia (broken) i szorstka (rough). Wymóg jest ten sam — gęsta i szorstka, zdolna ochronić przed wilgocią, cierniami i zębami zwierzyny. Uszkodzone w pracy partie sierści nie są na ringu karane.
• Ogon. Oba wzorce wymieniają kopiowanie jako możliwość, a nie obowiązek, i oba tak samo tłumaczą powód. Ogon bywa jedynym sposobem, żeby wyciągnąć psa z nory. UKC wprost zaznacza, że nie ma preferencji między ogonem kopiowanym a naturalnym.

Co do kopiowania warto pamiętać o stronie prawnej: sam UKC w tekście wzorca zaznacza, że jako rejestr międzynarodowy wie o zakazie kopiowania ogonów i uszu w szeregu krajów, i dlatego żadnego psa na jego imprezach nie wolno karać za naturalny ogon czy naturalne uszy.

A teraz rzecz najważniejsza, i jest to ten szczegół, w którym myli się niemal każdy opis rasy. Sformułowanie «w Brytanii kopiowanie jest dozwolone psom użytkowym» jest błędne: reguła rozpada się wewnątrz Zjednoczonego Królestwa, a dla patterdale'a odpowiedź w jego trzech jurysdykcjach jest różna.

• Anglia — patterdale się mieści. Wykaz typów, dla których zrobiono wyjątek, składa się z trzech pozycji, a trzecia sformułowana jest otwarcie — teriery dowolnego typu albo połączenia typów. Żadnej rasy nie nazwano tam z imienia, więc patterdale pod to sformułowanie podpada.
• Walia — nie mieści się. Tu wykaz jest zamknięty: nazwano cztery konkretne rasy terierów, patterdale'a wśród nich nie ma, w dodatku z osobnym zastrzeżeniem, że połączenie ras się nie liczy.
• Szkocja — terierów w wyjątku nie ma w ogóle. Wyjątek obejmuje wyłącznie spaniele i wyżły; w dodatku dotyczy tylko pracy na polowaniu, a nie zwalczania szkodników, pozwala zdjąć nie więcej niż jedną trzecią ogona i żąda, by zabieg wykonywał wyłącznie lekarz weterynarii.

Warto z góry znać także warunki, na jakich wyjątek działa w Anglii, bo kilka z nich nie jest oczywistych: matka szczenięcia ma należeć do jednego z wyliczonych typów; wiek szczenięcia — nie więcej niż pięć dób; potrzebne jest świadectwo weterynaryjne wydane na podstawie jednego z siedmiu dopuszczalnych dowodów przeznaczenia do pracy (wśród nich wprost nazwano list od przedstawiciela federacji terierów użytkowych — szczegół dotyczący właśnie tej rasy); psa trzeba zaczipować do trzech miesięcy; a takiego psa nie wolno pokazywać na imprezach, na których widzowie płacą za wstęp, poza pokazem cech użytkowych.

Poza Brytanią logika bywa zupełnie inna. W Niemczech wyjątek przywiązany jest nie do rasy, lecz do przewidzianego wykorzystania — do psów, które będą prowadzone na polowaniu; wykazu ras ani granicy wieku w tekście ustawy nie ma, za to jednocześnie muszą być spełnione trzy warunki: potrzeba wynikająca z tego wykorzystania, brak przeciwwskazań weterynaryjnych i wykonanie zabiegu przez lekarza weterynarii. W Polsce zakaz nazwano wprost i nie przewidziano do niego żadnego wyjątku użytkowego ani łowieckiego — jedynie leczniczy.

Osobno o Ukrainie, i tutaj świadomie zaznaczamy granicę własnego twierdzenia: specjalnej normy właśnie o kopiowaniu w ustawie branżowej nie ma. Jest ogólny zakaz okaleczania zwierząt domowych i kopiowanie z powodów kosmetycznych najprawdopodobniej pod niego podpada — ale to nasz wniosek z normy ogólnej, a nie cytat z osobnego artykułu, i czytelnik powinien znać tę różnicę.