Historia pochodzenia rasy šarplaninac
Rys historyczny w samym wzorcu jest krótki i ostrożny. Napisano w nim, że psa hodowano „od niepamiętnych czasów” w południowo-wschodnich rejonach górskich ówczesnej Jugosławii, że rasę nazwano od pasma Šar Planina, gdzie występowała najczęściej, i że pierwotny typ zachował się właśnie tam, gdzie do dziś istnieje intensywna hodowla zwierząt i gdzie pies nadal pełni swoją pierwotną rolę — stróża przy stadzie. To istotny szczegół: wzorzec wiąże zachowanie typu nie z wystawami, lecz z obecnością rzeczywistej pracy.
Oficjalna chronologia kynologiczna również została zapisana we wzorcu. FCI zarejestrowała rasę pod numerem 41 w 1939 roku — nazywała się wtedy jednak „Ilirski ovčar”, owczarek iliryjski. W 1957 roku Zgromadzenie Ogólne FCI przyjęło wniosek jugosłowiańskiej federacji kynologicznej o zmianę nazwy na „owczarek jugosłowiański — šarplaninac”; jako datę ostatecznego uznania rasy w nomenklaturze FCI figuruje 24 lipca 1957 roku. Obowiązujący wzorzec opublikowano 24 listopada 1970 roku, a jego językiem autentycznym jest francuski — wersja angielska ukazała się dopiero 3 października 1980 roku.
Najciekawszy w tej historii jest moment, w którym z jednego „owczarka iliryjskiego” powstały dwie rasy. Daty nie podaje wzorzec nr 41, lecz wzorzec rasy sąsiedniej: w tekście wzorca FCI nr 278 dotyczącego owczarka krasowego napisano, że do 16 marca 1968 roku owczarek z masywu Krasu i owczarek z masywu Šar Planina nosiły tę samą nazwę, a tego dnia Centralne Towarzystwo Kynologiczne Jugosławii postanowiło nazwać pierwszego „owczarkiem krasowym”, a drugiego „šarplaninacem”. Od tamtej pory obie rasy są całkowicie od siebie niezależne. Warto zwrócić uwagę na samą metodę: historia rasy bywa dokładniej opisana we wzorcu rasy sąsiedniej, od której ją oddzielono, niż we wzorcu własnym.
Kwestia przynależności narodowej rasy jest na Bałkanach drażliwa, lepiej więc trzymać się dokumentów niż opowieści. W angielskim tekście wzorca z 1980 roku w rubryce pochodzenia widnieje „Serbia/Macedonia”; w obecnym zapisie nomenklatury FCI jako kraje pochodzenia wskazano Macedonię Północną i Serbię. Sam rys historyczny wzorca wiąże nazwę nie z państwem, lecz z górą: rasę nazwano od pasma Šar Planina, gdzie występowała najczęściej. Dokładnie to utrwalają oficjalne dokumenty federacji i właśnie na nie warto się powoływać.
Rasa nie była wyłącznie dobytkiem chłopskim: pod koniec XX wieku šarplaninace trzymano i szkolono w wojskowych ośrodkach kynologicznych. To nie legenda — badanie genetyczne opublikowane w 2020 roku w Acta Veterinaria-Beograd zbierało materiał nie tylko na trzech wystawach, ale też w wojskowym ośrodku szkolenia psów w Serbii. Autorzy tej samej pracy osobno zaznaczają, że poza systemem rejestrowym, w gospodarstwach górskich rejonów Bałkanów Zachodnich, do dziś żyje lokalne, przystosowane do miejscowych warunków pogłowie tej rasy — i że nie weszło ono do ich próby. Wspólne korzenie rasa ma także z pozostałymi bałkańskimi stróżami stad, takimi jak tornjak czy owczarek krasowy.
Jak wygląda šarplaninac: wzorzec i wygląd zewnętrzny
Pierwsza rzecz, którą warto zapamiętać z rozdziału o rozmiarach: wzorzec podaje inne liczby dla psów i dla suk, a łączenie ich w jeden przedział jest niedopuszczalne. Średnia wysokość w kłębie wynosi 62 cm u psów i 58 cm u suk. Osobno zapisano granicę, poniżej której zwierzęcia nie dopuszcza się do hodowli: psy poniżej 56 cm i suki poniżej 54 cm. Waga w kondycji roboczej to 35–45 kg u psów i 30–40 kg u suk. Długość tułowia nieco przewyższa wysokość w kłębie; wzorzec podaje proporcję około 8:10 u psów i 10:12 u suk.
- Głowa: proporcjonalna do tułowia, o łącznej długości około 25 cm, co odpowiada mniej więcej 40 % wysokości w kłębie. Czaszka jest nieco dłuższa od kufy — wzorzec podaje proporcję 57:43. Linia czaszki jest lekko wypukła, grzbiet nosa prosty, linie profilów zbieżne.
- Kufa i uzębienie: kufa krótsza od czaszki, u nasady szeroka i głęboka, zwężająca się łagodnie ku szerokiemu, czarnemu nosowi. Wargi umiarkowanie grube i suche, kąciki czyste, bez śladu obwisłości. Zgryz nożycowy, uzębienie pełne — brak przedtrzonowców wzorzec zalicza do wad dyskwalifikujących.
- Oczy: migdałowate, ani duże, ani głęboko osadzone, ciemno- lub jasnobrązowe. Sformułowanie wzorca o wyrazie oczu warte jest zacytowania: spojrzenie jest spokojne, lecz przenikliwe, i „nigdy nie powinno zdradzać strachu”. Powieki i widoczne błony śluzowe są czarne.
- Uszy: osadzone na linii biegnącej od czubka nosa przez wewnętrzny kącik oka lub nieco niżej; w kształcie litery V, wiszące, ściśle przylegające do policzków, pokryte krótkim, gęstym włosem. Ucho osadzone zbyt wysoko lub odstające wzorzec zalicza do wad poważnych.
- Szyja i tułów: szyja średniej długości, szeroka, głęboka i umięśniona, bez podgardla; przez długą szatę i wyraźny „kołnierz” w przejściu do głowy wydaje się krótsza, niż jest w rzeczywistości. Grzbiet prosty i szeroki, lędźwie krótsze, zad średniej długości i pochyły. Linia górna pozioma lub lekko opadająca ku zadowi; u psów hodowanych w górach wzorzec dopuszcza zad nieco wyżej od kłębu, uznaje to jednak za niepożądane.
- Klatka piersiowa: głęboka, z mostkiem na wysokości łokci, żebra lekko wysklepione. Wzorzec wymaga, by obwód klatki przewyższał wysokość w kłębie co najmniej o 20 % — to ta sama głęboka i pojemna klatka, o której będzie mowa w rozdziale o zdrowiu.
- Ogon: długi, sięgający co najmniej stawu skokowego, gruby u nasady, z pióropuszem od spodu. Noszony w lekką szablę; w podnieceniu wygięcie się pogłębia, a ogon może unieść się powyżej linii grzbietu. Ogon noszony z bocznym skrętem to poważna wada.
- Kończyny i ruch: łokcie znajdują się na wysokości około 55 % całkowitej wysokości w kłębie; łopatka tworzy z poziomem kąt około 65°, ramię około 55°, staw kolanowy około 125°, a skokowy około 130°. Wilcze pazury zdarzają się rzadko i podlegają usunięciu. Zwykłym chodem jest kłus, szeroki i sprężysty; w galopie, jak wprost mówi wzorzec, pies wygląda nieco niezgrabnie, choć jego susy są długie.
- Szata: na głowie, uszach i przedniej stronie kończyn krótka; wokół szyi, na zadzie, z tyłu kończyn i na ogonie długa, niemal prosta i nieco szorstka. Pod włosem okrywowym znajduje się obfity, krótki i cienki podszerstek. Na kłębie włos powinien mieć 10–12 cm i nigdy nie być krótszy niż 7 cm; poniżej 7 cm oznacza dyskwalifikację.
- Umaszczenie: pies o jednolitym umaszczeniu. Dopuszczalne są wszystkie tony od bieli do ciemnobrunatnego, niemal czarnego, a jako pożądane wzorzec wymienia zielonkawoszary (stalowoszary) i ciemnoszary. Łaciatość i białe znaczenia są niedozwolone; u psów pigmentowanych drobne białe znaczenia na piersi i palcach są możliwe, lecz niepożądane. Wierzch głowy, szyja i tułów są ciemniejsze, ku kończynom ton stopniowo się rozjaśnia do brudnobiałego lub żółtawoszarego — przejście musi być bardzo łagodne i w żadnym razie nie może sprawiać wrażenia łaciatości.
O umaszczeniu warto powiedzieć osobno, bo krąży tu powszechne nieporozumienie. Šarplaninaca wyobrażamy sobie zwykle wyłącznie jako stalowoszarego, a winna jest temu nie pomyłka, lecz sformułowanie wzorca: tony szare nazywa on pożądanymi, a nie jedynymi. W rzeczywistości wzorzec przyjmuje cały szereg umaszczeń jednolitych od bieli po niemal czarne ciemnobrunatne, a zakazuje czegoś innego — łaciatości. Umaszczenie pręgowane i rozległe białe łaty są dyskwalifikujące, natomiast jednolicie płowy czy biały pies nie stoi w sprzeczności ze wzorcem. „Zły kolor” w rozmowie o tej rasie oznacza więc najczęściej łaciatość, a nie odcień.
Lista wad dyskwalifikujących jest w tej rasie wymowna, bo dotyczy nie tylko wyglądu. Poza wzrostem poniżej dopuszczalnego, włosem krótszym niż 7 cm, umaszczeniem pręgowanym i rozległymi białymi łatami dyskwalifikuje się niepigmentowane widoczne błony śluzowe i oczy, brak przedtrzonowców, rażącą dysproporcję między długością tułowia a wzrostem — i, osobnym punktem, agresywność albo nadmierną lękliwość. Wzorzec odsiewa zatem od hodowli obie skrajności temperamentu, a nie tylko psy „złe”. W uwadze końcowej zapisano jeszcze jedno: do hodowli należy dopuszczać wyłącznie psy funkcjonalnie i klinicznie zdrowe, o typowej dla rasy budowie.
