Wetterhoun

Wzorzec nr 221 ma osobliwość rzadką w FCI: jego językiem urzędowym jest angielski, a na stronie federacji karty rasy po angielsku, francusku, niemiecku i hiszpańsku prowadzą wszystkie do tego samego pliku angielskiego. Innych wersji językowych wzorca FCI nie publikuje. Dla porównania sąsiedni stabijhoun ma cztery takie wydania — jednojęzyczność wzorca wetterhouna jest więc właściwością dokumentu, a nie przypadkiem.

Holenderskie tłumaczenie wzorca publikuje samo stowarzyszenie rasy, a zestawienie obu tekstów ujawnia rozbieżność nie w datach, lecz w liczbie. Oba wydania podają to samo oszacowanie populacji światowej — około 1000 psów — ale angielskie datuje je na 2013 rok, a holenderskie na 2023, choć oba należą do tej samej edycji z datą publikacji 08.06.2023. Różnica nie jest kosmetyczna: „tysiąc psów w 2013 roku” i „tysiąc psów w 2023 roku” to dwa różne twierdzenia o tym, czy populacja wzrosła w ciągu dekady pracy. Podajemy samo oszacowanie i nie wybieramy między latami, ponieważ żaden z dokumentów nie ma pierwszeństwa przed drugim.

O wetterhounie często pisze się, że wszystkie psy rasy są spokrewnione „bliżej niż brat i siostra”, i przytacza się liczbę 66 %. Liczba jest prawdziwa, ale sama w sobie nic nie znaczy, dopóki nie powie się, względem czego ją policzono. To najważniejsza rzecz do zrozumienia w genetyce ras rzadkich.

Współczynniki spokrewnienia i inbredu zawsze liczy się od jakiejś populacji odniesienia — od umownego zbioru przodków uznanych za niespokrewnionych. Zmień tę podstawę, a to samo pogłowie da zupełnie inną liczbę. U wetterhouna widać to jak na dłoni, bo dokumenty rasy liczą różnie i mówią o tym otwarcie:

Proszę przyjrzeć się pierwszemu i piątemu wierszowi. Te same psy, ta sama populacja, ten sam rok — a jednocześnie „co najmniej 32 %” i „nie więcej niż 10 %”. Sprzeczności nie ma: pierwszą liczbę liczy się z całej znanej głębokości rodowodu, drugą tylko z czterech pokoleń. Im krótsza pamięć obliczenia, tym mniej wspólnych przodków zdąży ono zobaczyć i tym niższy wynik. Regulamin hodowlany korzysta z krótkiej podstawy świadomie, bo na długiej żadna para w rasie nie przeszłaby selekcji w ogóle.

Tak samo nie można zestawiać 66 % i 36 % jako sprzeczności: pierwsze to spokrewnienie dwóch zwierząt, drugie współczynnik inbredu, a są to różne wielkości w różnych skalach. Natomiast 32 % z rodowodu i 36 % z testu DNA to dwie niezależne metody, które zbiegły się blisko siebie, i właśnie dlatego oszacowaniu można ufać.

Praktyczny wniosek dla kupującego jest prosty: jeśli hodowca podaje odsetek inbredu szczenięcia, zapytaj, na ilu pokoleniach go policzono. Bez tego uściślenia liczba nie jest z niczym porównywalna.

Inbred przestał być u wetterhouna abstrakcją wtedy, gdy stał się widoczny przy kryciach. Stowarzyszenie przeanalizowało wszystkie krycia z lat 2005–2011: 249 prób na 236 wydanych zezwoleń, z udziałem 78 różnych reproduktorów. Średnio na jeden miot przypadało 2,25 próby, a rezultat dało zaledwie 47 % kryć.

Żeby ocenić, jak mało to jest, potrzebny jest punkt odniesienia — i stowarzyszenie go podaje: w zakładzie rozrodu wydziału weterynarii Uniwersytetu w Utrechcie przyjmuje się, że u psów co najmniej 80 % zaplanowanych kryć powinno kończyć się miotem. Rasa pracowała więc mniej więcej na połowie oczekiwanej skuteczności. W tym samym okresie 24 % reproduktorów nie dało ani jednego miotu, a spośród 102 suk, które dały 116 miotów, 27 % zgłoszonych suk w ogóle nie zaszło w ciążę.

Spadek widać też w rocznych przekrojach, które stowarzyszenie przedstawiło, przygotowując program:

Samo stowarzyszenie wylicza objawy, po których to się poznaje: u suk nieregularne i rozdwojone cieczki, spadek popędu rozrodczego, brak ciąży po kryciu i ciąże przerwane; u psów mniejsza chęć do krycia i gorsza jakość nasienia.

Odpowiedzią stał się dokument z nazwą, datami i terminem: „Beleidsplan Fokkerij Wetterhounen 2013–2028” — plan hodowlany rozpisany na 15 lat, do 31 grudnia 2028 roku. Poprzedziły go lata przygotowań: komisja doradcza do spraw hodowli zaalarmowała w 2008 roku, pod koniec 2009 uzyskała od holenderskiej organizacji kynologicznej zgodę na opracowanie planu, od stycznia 2010 przeprowadziła cztery narady hodowców, a plan przyjęto 19 marca 2012 roku. W prace włączyły się fundacja rzadkich ras zwierząt domowych, biuro ochrony żywego dziedzictwa oraz pracownicy uniwersytetów w Wageningen i Utrechcie.

Konstrukcja planu jest przemyślana w szczegółach, a każde ograniczenie ma swoją przyczynę:

• Dziesięć reproduktorów z najwyżej ośmiu ras w ciągu dwunastu lat. Wielu różnych dawców zamiast kilku „udanych” — żeby pula genowa poszerzyła się naprawdę szeroko i żeby nie kumulowały się cechy recesywne jednej obcej linii.
• Metoda kroplowa. Obcą krew wprowadza się małymi dawkami: sukę wetterhouna kryje pies innej rasy, a potomstwo wraca do rasy stopniowo, żeby zdobyta różnorodność się nie rozmyła i nie przepadła.
• Osobne rejestry. Potomstwo trafia do załączników księgi rodowodowej — G-0, G-1 i G-2 — i otrzymuje rodowód z adnotacją o ograniczonej rejestracji. Zdejmuje się ją dopiero po selekcji w wieku około 18 miesięcy.
• Ograniczenia dla reproduktorów. Zgodnie z regulaminem hodowlanym pies może dać najwyżej cztery mioty w ciągu życia, a suka trzy, nie więcej niż dwa na 24 miesiące i z przerwą co najmniej ośmiu miesięcy. Osobno: reproduktor wetterhoun, który dał już trzy mioty wolne od wad dziedzicznych, otrzymuje prawo do najwyżej dwóch dodatkowych kryć, i tylko z sukami z pokoleń outcrossowych.
• Rezerwa na przyszłość. Wspólnie z fundacją rzadkich ras zwierząt domowych utworzono bank nasienia, żeby autentyczne geny pozostały dostępne także za dziesiątki lat.
• Niezależna ocena. Każdemu krokowi towarzyszy wyznaczone jury złożone z czterech do sześciu specjalistów; kadencja trwa pięć lat i jest dwukrotnie odnawialna.
• Zabezpieczenie czystości rasy. Plan wprost zobowiązuje do utrzymywania zawsze dostępnych stuprocentowo czystorasowych kombinacji i uzyskiwania z nich potomstwa, z corocznym sprawozdaniem.

Warto odnotować także sposób, w jaki stowarzyszenie opisuje własne niepowodzenia. W outcrossie z barbetem po raz pierwszy musiało wykluczyć dwa psy pierwszego pokolenia na podstawie wyników dysplazji stawów biodrowych, a w innej kombinacji przerwać pracę z powodu problemu zdrowotnego u wybranego psa. Źródło, które informuje o własnych stratach, zasługuje na większe zaufanie niż takie, które donosi wyłącznie o sukcesach.

Według stanu na wrzesień 2025 roku stowarzyszenie opublikowało listę ośmiu linii outcrossowych z datami urodzenia pierwszych miotów:

Logika doboru bywa różna. Łajkę zachodniosyberyjską wybrano świadomie jako rasę typu pierwotnego: takie rasy stoją genetycznie daleko od wetterhouna, a więc dają największy przyrost różnorodności. Test DNA potwierdził rachunek — spodziewany współczynnik inbredu tej pary okazał się niższy niż 1 %, czyli psy praktycznie nie są spokrewnione, podczas gdy wewnątrz rasy wskaźnik ten utrzymuje się na poziomie około 36 %. Ten sam test przyniósł też niespodziankę: z kombinacji mogły urodzić się brązowe szczenięta, choć u łajki ta barwa niemal nie występuje — gen recesywny długo pozostawał niezauważony.

Według wyliczeń przewodniczącej komisji hodowlanej w ramach programu urodziło się 130 szczeniąt od pierwszego miotu pierwszego pokolenia do ostatniego miotu drugiego pokolenia.

Siódmy wiersz powyższej tabeli zasługuje na osobne zatrzymanie. W grudniu 2024 roku dawcą outcrossu został stabijhoun — właśnie ta druga rasa fryzyjska, z którą przestano krzyżować wetterhouna w latach 1938–1942, by zachować odrębność każdej z nich. Osiem dekad później świadomie przywrócono ją do hodowli, ale już jako kontrolowane narzędzie poszerzania puli genowej, a nie żywiołowe mieszanie.

Mylić tych ras jednak nie należy, a najprostsze rozróżnienie jest formalne. Wetterhoun należy do grupy 8 FCI (psy dowodne), a stabijhoun do grupy 7 (wyżły). Różnią się też rozmiary: u stabijhouna wzrost idealny wynosi 50–53 cm u psów i 48–50 cm u suk, z tolerancją dwóch centymetrów w obie strony. Różna jest i praca: wetterhoun to mocny, samodzielny myśliwy na wydrę i drapieżniki, stabijhoun — łagodniejszy, wszechstronny wyżeł. Zewnętrznie też nie są bliźniakami: twarde, tłustawe loki i zwinięty w spiralę ogon wetterhouna trudno pomylić z dłuższą, prostą sierścią stabijhouna.

Osobno warto odróżniać wetterhouna od retrievera kędzierzawowłosego: mimo podobnej na pierwszy rzut oka kędzierzawej okrywy jest to rasa angielska z innej grupy, o innej historii i innym przeznaczeniu.

1. Wzorzec legalizuje inochód. Skłonność wetterhouna do inochodu jest w samym wzorcu określona jako mniej pożądana, ale dopuszczalna. Większość wzorców rasowych ten chód karze.
2. Włos na uchu to osobna cecha rasowa. Wzorzec opisuje go oddzielnie: kręcony i dłuższy u nasady ucha, skraca się ku dołowi, a dolna jedna trzecia ucha ma już krótki włos.
3. Wadą jest przypominanie płci przeciwnej. Wśród wad poważnych wzorzec wymienia brak dymorfizmu płciowego: pies ma wyglądać jak pies, suka jak suka.
4. Rasa, której plan ratunkowy ma datę końcową. Program zarządzania inbredem rozpisano dokładnie do 31 grudnia 2028 roku — rzadki przypadek, gdy praca nad pulą genową ma termin, a nie trwa „póki się uda”.
5. Stabijhouna najpierw oddzielono, a potem przywrócono. Obie rasy fryzyjskie rozdzielono w latach 1938–1942 i ponownie zestawiono w grudniu 2024 roku — tym razem zgodnie z protokołem i pod nadzorem jury.
6. Liczba we wzorcu jest starsza niż sam wzorzec. Oszacowanie „około 1000 psów na świecie” figuruje w obowiązującej edycji, ale wersja angielska datuje je na 2013 rok.