Amerykański Pitbulterier

Pierwsza rzecz, którą warto zrozumieć: słowo „pitbul” znaczy co innego w zależności od tego, kto go używa. Dla rejestru kynologicznego jest to konkretna rasa z pisemnym wzorcem i księgą rodowodową. Dla ustawodawcy w większości państw jest to typ — pies, który wygląda w określony sposób, niezależnie od pochodzenia. Przez tę rozbieżność połowa sporów wokół rasy w ogóle nie dotyczy psów, lecz definicji.

Jako rasę prowadzą ją dwa amerykańskie rejestry:

• United Kennel Club (UKC) — według własnego tekstu wzorca był to pierwszy rejestr, który uznał amerykańskiego pitbulteriera. Założyciel UKC C. Z. Bennett nadał numer rejestracyjny 1 własnemu pitbulterierowi o imieniu Bennett’s Ring w 1898 roku. Rasa należy do grupy terierów; obowiązująca redakcja wzorca pochodzi z 1 maja 2017 roku.
• American Dog Breeders Association (ADBA) — według oficjalnej historii stowarzyszenia powstało ono we wrześniu 1909 roku jako organizacja wielorasowa; prezesem był Guy McCord, współzałożycielem Con Feeley, obaj bliscy znajomi Johna P. Colby’ego. W 1951 roku stowarzyszenie przeszło do Franka Ferrisa, a w 1973 nabyła je rodzina Ralpha Greenwooda. Własny wzorzec konformacyjny ADBA (Heritage) opracowywano od 1976 roku na prośbę właścicieli, którzy nie chcieli kopiować ani UKC, ani AKC. Od 2006 roku rejestr jest otwarty także dla innych psów rasowych.

A teraz o dwóch rejestrach, które pitbulteriera nie prowadzą — i właśnie to najczęściej się myli.

American Kennel Club (AKC) uznaje rasę pokrewną — amerykańskiego teriera Staffordshire. Oficjalny wzorzec amstaffa w AKC zatwierdzono 10 czerwca 1936 roku i to właśnie ten dokument, z tymi samymi poprawkami, obowiązuje do dziś. To odrębne systemy rejestracji: pies może mieć papiery UKC jako pitbulterier, a jego bliski krewny papiery AKC jako amstaff — formalnie są to różne rasy, mimo wspólnego pochodzenia.

FCI, według której nomenklatury pracuje większość europejskich organizacji kynologicznych, wymienia w grupie 3 „Teriery”, sekcja „Teriery w typie bull”, cztery rasy: bulterier (nr 11), bulterier Staffordshire (nr 76), amerykański terier Staffordshire (nr 286) i bulterier miniaturowy (nr 359). Amerykańskiego pitbulteriera na tej liście nie ma. Wzorzec FCI amstaffa nosi datę 3 września 1996 roku, kraj pochodzenia: USA.

Praktyczny skutek dla właściciela jest prosty i nieprzyjemny: w państwach FCI pies nie może mieć międzynarodowego rodowodu jako pitbulterier — albo zapisuje się go jako amstaffa, albo zostaje bez uznanych papierów. A wobec prawa, jak zobaczymy niżej, brak papierów często działa przeciwko psu, a nie na jego korzyść.

Część historyczną wzorca UKC warto czytać jako źródło pierwotne, a nie jako opowieść z drugiej ręki. Opisuje ona pochodzenie tak: gdzieś w XIX wieku miłośnicy psów w Anglii, Irlandii i Szkocji zaczęli eksperymentować z krzyżowaniem buldogów i terierów, szukając psa, który połączyłby gameness teriera z siłą i atletyzmem buldoga. Te bull-and-teriery trafiły do USA wraz z imigrantami.

Dalej wzorzec nazywa pracę, dla której rasę faktycznie utrzymywano w Ameryce, i nie są to walki: farmerzy i ranczerzy używali swoich pitbulterierów jako catch dogów przy półdzikim bydle i świniach, na polowaniu, do przepędzania stad oraz jako towarzyszy rodziny. Catch dog odnajduje i przytrzymuje duże zwierzę do przyjścia człowieka; stąd wymóg wzorca, by pies zachował funkcjonalną zdolność „trzymania, zmagania się (pchania i ciągnięcia) i swobodnego przy tym oddychania”.

Europejskie tło tej historii też ma punkt zwrotny: gdy w 1835 roku ustawowo zakazano szczucia dużych zwierząt, popularności nabrały walki psów, łatwiejsze do ukrycia przed policją — i to właśnie pod dół (ang. pit) dobierano psa mniejszego i zwinniejszego. Rasa wyszła z tego środowiska i żaden poważny rejestr temu nie przeczy: ADBA pisze wprost, że „nie pochwala żadnej nielegalnej działalności, ale nigdy nie będzie zaprzeczać historii naszej rasy”.

Dziś UKC wymienia dyscypliny, w których rasa startuje: posłuszeństwo, rally-obedience, tropienie, agility, lure coursing, dock jumping, weight pulling i ocenę konformacji.

Wzorzec UKC opisuje pitbulteriera jako psa średniej wielkości, mocnej budowy, o krótkiej sierści i wyraźnie zarysowanej muskulaturze. Tułów jest tylko nieco dłuższy niż wysokość; długość przedniej kończyny od łokcia do ziemi odpowiada mniej więcej połowie wysokości w kłębie. Głowa średniej długości, z szeroką płaską czaszką i szeroką, głęboką kufą; kufa krótsza od czaszki mniej więcej w proporcji 2:3. Zgryz nożycowy. Uszy osadzone wysoko, małe lub średnie, mogą być naturalne albo kopiowane — bez preferencji. Ogon stosunkowo krótki, nisko osadzony, zwężający się ku końcowi.

Najważniejsze w tym wzorcu nie jest opis, lecz to, przeciw czemu został napisany. Tekst wprost ostrzega: „Jakości nigdy nie należy poświęcać dla wielkości”, a UKC „nie jest gotów uznawać zasadności używania przesadzonych przedstawicieli tej rasy w programie hodowlanym”. Wśród wad dyskwalifikujących: kufa tak krótka i tępa, że utrudnia normalne oddychanie; klatka tak szeroka, że przeszkadza w ruchu; nadmiernie masywny typ tułowia, który ogranicza zdolność do pracy. Modny „ciężki” pitbul z przerośniętą głową nie jest więc szczytem rasy, lecz właśnie tym, co wzorzec nazywa wadą.

Wzrost i waga — osobno dla psów i suk. Wzorzec podkreśla, że ogólna równowaga i właściwy stosunek wagi do wzrostu są ważniejsze niż same liczby, i podaje wzrost „wyłącznie jako ogólną i przybliżoną wskazówkę”:

Dwa szczegóły z tej tabeli warto przeczytać uważnie. Po pierwsze, merle dyskwalifikuje, podobnie jak albinizm: „rzadki pitbul merle” to nie rzadkość, lecz pies, którego wzorzec nie uznaje. Po drugie, na liście dyskwalifikacji stoi głuchota — jedno- lub obustronna. Rejestr nie wpisuje do dyskwalifikacji tego, czego w rasie nie ma; obecność tego punktu oznacza, że problem jest na tyle realny, by zapisać go osobno. Niebieskie oczy wzorzec zalicza do wad poważnych.

Wśród miłośników przyjęło się mówić o typie „buldogowatym” i „terierowatym” — psie cięższym i lżejszym. Wzorzec takiego podziału nie robi i karze skrajności po obu stronach. Co do kopiowania, UKC jako rejestr międzynarodowy zaznacza osobno, że w wielu krajach praktyka ta jest zakazana i dlatego żadnego psa nie wolno karać na imprezach UKC za pełny ogon lub naturalne uszy.

Rozdział „Characteristics” wzorca UKC to najkrótsza droga do zrozumienia, czego od rasy oczekuje sam rejestr. Przytoczmy jego treść niemal dosłownie, bo parafraza za każdym razem przesuwa akcenty:

• podstawowe cechy to siła, pewność siebie i radość życia; rasa chce się przypodobać i jest pełna entuzjazmu;
• pitbulteriery „są znakomitymi towarzyszami rodziny i zawsze wyróżniały się miłością do dzieci”;
• „ponieważ większość APBT przejawia pewien poziom agresji wobec psów, a także ze względu na potężną budowę, rasa wymaga właściciela, który starannie socjalizuje psa i wyszkoli go w posłuszeństwie”;
• „naturalna zwinność czyni ją jednym z najzdolniejszych psich wspinaczy, dlatego solidne ogrodzenie jest dla tej rasy niezbędne”;
• „APBT nie jest najlepszym wyborem na psa stróżującego, ponieważ jest wyjątkowo przyjazny nawet wobec obcych”;
• „agresywne zachowanie wobec ludzi jest dla rasy nietypowe i wysoce niepożądane”; złośliwość lub nadmierna lękliwość to dyskwalifikacja.

Sam rejestr rozdziela więc dwie rzeczy, które w potocznej rozmowie stale się miesza: agresję wobec człowieka, którą wzorzec uznaje za nietypową i dyskwalifikuje, oraz agresję wobec innych psów, którą ten sam wzorzec nazywa cechą większości przedstawicieli rasy. To ani złagodzenie, ani oskarżenie — to dosłowny tekst dokumentu, według którego rasę ocenia się na ringu.

Słowo gameness, wokół którego buduje się cała rozmowa o charakterze, również pochodzi ze wzorców, a nie z folkloru: UKC używa go, opisując cel pierwotnych krzyżówek, ADBA — opisując to, co uważa za istotę rasy („nigdy się nie poddawać, zawsze dawać 110 %”). Praktyczna strona tej cechy jest neutralna: pies, który nie porzuca zaczętego, dobrze pracuje w weight pullingu i sporcie — i tak samo nie porzuca zaczętego w konflikcie z innym psem.

Test temperamentu ATTS. Najczęściej cytowana liczba o charakterze pitbuli to odsetek zdanych testów American Temperament Test Society. Według statystyk ATTS na styczeń 2023 roku amerykański pitbulterier: przetestowano 960 psów, zdało 841, czyli 87,6 %; golden retriever: przetestowano 836, zdało 718, czyli 85,9 %. Zanim wyciągnie się z tych liczb wniosek, warto przeczytać, co ATTS właściwie mierzy:

• test trwa od ośmiu do dwunastu minut i naśladuje spacer po parku; pies idzie na luźnej sześciostopowej smyczy, a przewodnik nie ma prawa mówić do psa, wydawać komend ani korygować;
• dziesięć podtestów: neutralny nieznajomy, przyjazny nieznajomy, ukryty hałas (wiadro z kamieniami), trzy strzały z pistoletu startowego, nagle otwarty parasol, plastikowe i druciane podłoże pod łapami, dziwnie ubrany przechodzień oraz sceny o narastającym zagrożeniu;
• jako niezaliczenie liczy się niesprowokowana agresja, panika bez powrotu do równowagi lub silne unikanie; dopuszczane są psy od 18 miesiąca życia;
• na liście podtestów nie ma ani jednego, w którym pies spotyka innego psa. Właśnie ta cecha, którą wzorzec UKC nazywa rasową, nie jest więc tym testem sprawdzana w ogóle.

Do tego psy przyprowadzają na test właściciele z własnej woli — to nie jest losowa próba z populacji rasy, lecz próba tych, których opiekun uznał za gotowych. Liczba 87,6 % jest uczciwa dokładnie w granicach, w których ją uzyskano: mówi o reakcji na ludzi i bodźce w określonych warunkach, a nie o prawdopodobieństwie konfliktu na wybiegu.

Odrębny recenzowany przekrój daje niemieckie badanie Ott i in. (2009). Bulteriery jednej linii testowano według metodyki dolnosaksońskiego rozporządzenia o zwierzętach niebezpiecznych: z 38 psów 37 (97,37 %) zareagowało adekwatnie we wszystkich sytuacjach testu, jeden nieadekwatnie. Autorzy nie stwierdzili statystycznie istotnej różnicy między nimi, 415 psami ras objętych ustawodawstwem i 70 golden retrieverami.

To najmniej znana, a zarazem najważniejsza część tematu. Niemal wszystkie przepisy o pitbulach i niemal cała statystyka pogryzień opierają się na tym, że człowiek spojrzał na psa i nazwał rasę. Recenzowane badania sprawdzały, jak wiarygodna jest ta operacja — i wynik za każdym razem jest ten sam.

• Olson i in., The Veterinary Journal, 2015. Cztery schroniska, 16 pracowników, 120 psów. Wzrokowo personel zaliczył do typu „pitbul” 62 psy (52 %), a test DNA — tylko 25 (21 %). Zgodność między oceniającymi: 76–83 % (kappa 0,44–0,52, czyli umiarkowana); czułość oceny wzrokowej wahała się od 33 % do 75 %, swoistość od 52 % do 100 %. Wniosek autorów dosłownie: wzrokowa identyfikacja psów typu „pitbul” jest niewiarygodna.
• Voith i in., Journal of Applied Animal Welfare Science, 2009. Dwadzieścia psów z 17 różnych placówek. U 87,5 % psów, którym placówka przypisała konkretne rasy, analiza DNA nie wykryła wszystkich wymienionych ras.
• Hoffman i in., tamże, 2014. Pracownikom schronisk w USA i Wielkiej Brytanii pokazano zdjęcia 20 psów. Brytyjscy uczestnicy często nazywali bulterierami Staffordshire te same psy, które amerykańscy uważali za pitbule. Osobno: 41 % respondentów pracujących w warunkach zakazów rasowych przyznało, że świadomie zapisaliby psa rasy objętej ograniczeniami pod inną nazwą.
• Gunter i in., PLOS ONE, 2018. 919 psów z dwóch dużych schronisk, badanie genetyczne. Rasowych okazało się 4,9 %. Personel trafiał w co najmniej jedną rasę z rzeczywistego zestawu w 67,7 % przypadków, ale gdy trzeba było wymienić więcej niż jedną, trafność spadała do 10,4 %.

Teraz nałóżmy to na teksty przepisów. Oficjalna brytyjska wykładnia formułuje kryterium bez niedomówień: to, czy pies należy do zakazanego typu, „zależy od tego, jak wygląda, a nie od jego rasy czy nazwy”. Hiszpański Real Decreto 287/2002 w załączniku II opisuje psa potencjalnie niebezpiecznego czysto morfologicznie — silna muskulatura, mocny atletyczny wygląd, krótka sierść, obwód klatki 60–80 cm, wysokość w kłębie 50–70 cm, waga powyżej 20 kg, obszerna, prostopadłościenna głowa z szeroką czaszką — i stosuje to do psa mającego „wszystkie lub większość” tych cech. Niemiecka ustawa federalna rozciąga zakaz wwozu na cztery wymienione rasy „oraz ich mieszańce między sobą lub z innymi psami”.

Pojęcie prawne pokrywa się więc z tym samym osądem wzrokowym, którego zawodność zmierzono w cytowanych badaniach. Dla właściciela znaczy to rzecz całkiem konkretną: ryzyko wiąże się nie tylko z rzeczywistym pochodzeniem psa, lecz i z tym, jak oceni go osoba z zewnątrz — inspektor, wynajmujący, ubezpieczyciel, pracownik schroniska. I działa to w obie strony: mieszaniec bez ani jednego pitbula w rodowodzie może dostać wszystkie ograniczenia, a pies o pitbulim pochodzeniu — żadnych.

Wzorzec UKC formułuje wymóg wobec właściciela jako obowiązek, a nie życzenie: rasa potrzebuje człowieka, który starannie ją socjalizuje i wyszkoli w posłuszeństwie. Dwie konkretne rzeczy z tego samego tekstu wyznaczają praktyczne minimum.

• Ogrodzenie. Wzorzec nazywa rasę jednym z najzdolniejszych psich wspinaczy i wprost mówi, że solidne ogrodzenie jest niezbędne. Nie chodzi o ucieczkę dla samej ucieczki — chodzi o to, że pies, który zniknął z posesji, zostaje sam na sam z obcymi zwierzętami i ludźmi.
• Posłuszeństwo w pobudzeniu. Skoro wzorzec uznaje pewien poziom agresji wobec psów za cechę rasową, kluczową umiejętnością nie jest „siad” w ciszy, lecz niezawodne przywołanie i przerwanie kontaktu wtedy, gdy pies jest już pobudzony.

Rasa dobrze pracuje na wzmocnieniu pozytywnym w połączeniu z jasnymi i niezmiennymi granicami. Nadmierny nacisk daje albo zamknięcie się, albo reakcję obronną — i jedno, i drugie pogarsza sterowalność dokładnie w chwili, gdy jest potrzebna.

Narzędzia specyficzne dla rasy. „Spring pole” — lina na sprężynie zawieszona na mocnej gałęzi lub belce — daje legalne i kontrolowane ujście potrzebie utrzymywania zdobyczy; „flirt pole” (długa wędka z przynętą) dobrze służy do ćwiczenia komend „weź” i „puść” oraz do szybkiego zdjęcia nadmiaru energii. Oba przyrządy mają sens wyłącznie z zasadą startu i mety na komendę człowieka: narzędzie ma uczyć psa włączania się i wyłączania, a nie po prostu go rozpędzać.

Osobno o wybiegach dla psów. Wobec tego, co wzorzec mówi o agresji wobec psów, wspólny spacer z nieznanymi psami nie jest dla dorosłego pitbulteriera neutralnym działaniem domyślnym, lecz decyzją podejmowaną za każdym razem osobno, ze znajomością konkretnego psa.

Pół godziny spokojnego chodzenia rano tej rasie nie wystarczy. Wzorzec opisuje psa zbudowanego do pracy łączącej siłę z wytrzymałością, a bez obciążenia ta konstrukcja sama szuka sobie zastosowania — zwykle w postaci zniszczonych rzeczy i rosnącej pobudliwości.

Porównanie z innymi typami roboczymi pomaga zobaczyć różnicę. Foxhound angielski jest stworzony do długiego pościgu po tropie — jego wytrzymałość to przede wszystkim wytrzymałość biegowa. Pitbulterier łączy wytrzymałość biegową z siłową, więc potrzebuje nie samych kilometrów, lecz pracy mięśni: biegu pod górę, pływania, ciągnięcia, kontrolowanych zabaw na utrzymanie. Rasy olbrzymie pracują inaczej: wilczarz irlandzki, mimo rozmiaru i siły, pracuje krótkimi zrywami i w codzienności jest znacznie spokojniejszy.

Dwa ograniczenia, o których często się zapomina. Pierwsze: rasa nie ma podszerstka, więc zimno znosi źle, a krótka sierść i ciemny pigment nie ratują przed upałem — udar cieplny to całkiem realne ryzyko przy intensywnej pracy latem. Drugie: młodemu psu nie wolno dawać obciążeń uderzeniowych — skoków z wysokości, długiego biegu po twardym — dopóki nie zakończy się kształtowanie stawów.

• Numer rejestracyjny 1. Założyciel UKC C. Z. Bennett nadał pierwszy wpis w historii klubu własnemu pitbulterierowi Bennett’s Ring w 1898 roku — od tej rasy zaczął się więc cały rejestr.
• Pies, który wspina się po ścianach. To nie miejska legenda, lecz wers wzorca: UKC nazywa rasę jednym z najzdolniejszych psich wspinaczy i dlatego wymaga solidnego ogrodzenia.
• Kiepski stróż — według oficjalnego dokumentu. Ten sam wzorzec mówi wprost, że pitbulterier nie jest najlepszym wyborem na psa stróżującego, bo jest zbyt życzliwy nawet wobec obcych.
• Merle nigdy nie jest „rzadkie”. Wzorzec UKC przyjmuje każde umaszczenie i każdy wzór poza merle, a merle i albinizm są wprost wpisane do dyskwalifikacji.
• Wspólna historia, różne dokumenty. Wzorzec AKC dla amerykańskiego teriera Staffordshire zatwierdzono 10 czerwca 1936 roku i obowiązuje do dziś; FCI prowadzi amstaffa pod numerem 286 w grupie terierów, a pitbulteriera w jej nomenklaturze nie ma w ogóle.
• Sierżant Stubby. Najsłynniejszego czworonożnego uczestnika I wojny światowej, który ostrzegał żołnierzy przed atakami gazowymi, tradycyjnie wymienia się wśród słynnych pitbuli. Warto pamiętać, że nie miał żadnego rodowodu — i sama ta historia dobrze ilustruje temat całej strony: rasę przypisuje się psu po wyglądzie.