Moskiewski stróżujący — Historia i wzorzec

Historia powstania rasy

Po drugiej wojnie światowej pogłowie psów służbowych w ZSRR było praktycznie stracone. Rozkazem Ministerstwa Obrony ZSRR odbudowę liczebności i zaspokojenie potrzeb gospodarki narodowej powierzono Centralnej Szkole Kynologii Wojskowej „Czerwona Gwiazda”, która stacjonowała wówczas pod Moskwą, w Wieszniakach koło Nowogirejewa (dziś jest to już teren miasta). Pod koniec lat czterdziestych ruszyły w hodowli krzyżowania międzyrasowe — z tych ras, które akurat były pod ręką i nadawały się do zadania.

Wybór „tego, co było”, wynikał z konieczności. Rasy wywiezione po wojnie z Niemiec reprezentowały pojedyncze osobniki: bernardyn i nowofundland, rottweiler czy sznaucer olbrzym uchodziły wtedy za egzotykę. Obok nich pracowały owczarek niemiecki i owczarek kaukaski, chart rosyjski oraz gończy rosyjski pstry (ros. „russkaja piegaja gonczaja”). Z tego właśnie niejednorodnego i nielicznego materiału trzeba było zbudować od razu kilka ras.

Kto wykonywał tę pracę

Pracami kierowali profesor biologii N. A. Iljin oraz dowódca Centralnej Szkoły Kynologii Wojskowej „Czerwona Gwiazda”, generał major G. P. Miedwiediew; samym krzyżowaniem i doborem reproduktorów zajmował się kierownik hodowli zarodowej, Nikołaj Iwanowicz Bortnikow. Kynologiem szkoły był w tych latach Aleksandr Pawłowicz Mazower, ekspert kategorii ogólnozwiązkowej, którego opisy psów z lat 1955–1956 zachowały się do dziś i pozwalają dosłownie zobaczyć, jak wyglądało pierwsze pogłowie.

Metoda, którą wyprowadzano rasę, nosiła nazwę złożonego krzyżowania odtwarzającego — „złożonego” dlatego, że brały w nim udział więcej niż dwie rasy. Założenia techniczne sformułowano sucho i konkretnie: duży, mocny pies grubego typu, ruchliwy, o cechach wartowniczych i stróżujących, dobrze poddający się szkoleniu i niewymagający w utrzymaniu. Cechy te miały się trwale przekazywać potomstwu — chodziło zatem nie o kilka udanych psów, lecz o rasę zdolną odtwarzać samą siebie.

Pierwszy miot i pierwsza wystawa

W 1950 roku hodowla pokazała na 14. Moskiewskiej Miejskiej Wystawie-Przeglądzie Psów Służbowych sześcioro rodzeństwa z jednego miotu, urodzonego 12 lipca 1949 roku — pięć psów i jedną sukę: Dżoja, Dona, Dukata, Despota, Diwnego i Dida. Ich rodziców wymieniono wprost: bernardyn Barri i owczarek kaukaski Asza. Parą wyjściową, od której zaczęła się rasa, był więc bernardyn × owczarek kaukaski, a w opisach eksperckich te szczenięta noszą jeszcze miano mieszańców.

Opisy z 1950 roku czyta się jak protokół prób inżynieryjnych. U Dżoja odnotowano mocny korpus i grubą kość, ale „ostro zarysowaną luźną wargę” oraz wyprostowane kąty kończyn tylnych; u Diwnego — skłonność do luźnej konstytucji, jasne oko i miękki grzbiet; u Despota — francuskie postawienie przednich nóg i niemal całkiem wyprostowane kąty tylnych przy krótkim podudziu. To nie są teksty reklamowe: wady spisywano po to, żeby uwzględniać je potem przy doborze par. Właśnie dlatego typ wyrównał się w ciągu kilku pokoleń.

Czego nie mówi krótka formuła rasy

Obowiązujący wzorzec opisuje pochodzenie trzema rasami: owczarek kaukaski, bernardyn, gończy rosyjski pstry. Rodowody publikowane przez Krajowy Klub Rasy pokazują obraz bardziej złożony. Mieszańce bernardyna z gończym rosyjskim pstrym krzyżowano z owczarkami wschodnioeuropejskimi, a ich potomstwo — z owczarkami kaukaskimi; taki rodowód ma choćby suka Kara urodzona w 1959 roku. Wśród reproduktorów trafia się też suka Karabaszka, mieszaniec owczarka kaukaskiego z nowofundlandem; po niej w 1951 roku urodził się pies Fars (ojcem był ten sam bernardyn Barri). Krótka formuła „bernardyn + kaukaz + gończy” jest zatem podsumowaniem, a nie pełną listą tego, co wpłynęło do rasy.

Jest jeszcze szczegół, o którym zwykle się nie pisze. Materiału zarodowego brakowało, a „Czerwona Gwiazda” prowadziła równolegle kilka ras — moskiewskiego stróżującego, czarnego teriera rosyjskiego, moskiewskiego nowofundlanda i doga moskiewskiego — dlatego kynolodzy świadomie stosowali bliski inbred na konkretnego reproduktora, poprzez potomstwo pierwszej i drugiej generacji. Było to narzędzie utrwalania typu i zadziałało; o jego cenie mowa w rozdziale o zdrowiu.

Poszukiwanie sylwetki: kopiowanie, z którego zrezygnowano

Przez kilka lat kynolodzy nie potrafili rozstrzygnąć, jaką sylwetkę nadać nowej rasie, żeby nie odczytywano jej ani jako bernardyna, ani jako kaukaza. W trakcie tych poszukiwań psom kopiowano ogony i uszy. Z praktyki tej zrezygnowano: wygląd rasowy ustalił się z uszami wiszącymi i długim, równomiernie owłosionym ogonem — i takie właśnie utrwaliły je wszystkie późniejsze redakcje wzorca.

Orsłan — protoplasta rasy

W 1960 roku skojarzono psa Wepchiję (owczarek kaukaski) z suką Tutti (bernardyn). Z tej pary 1 grudnia 1960 roku urodził się Orsłan — przyszły czempion rasy, czempion wystawy WDNCh ZSRR z 1967 roku, pies klasy „Elita” (klasę tę przyznawano za potomstwo doskonałe pod względem eksterieru i cech służbowych). To właśnie Orsłana wzorzec nazywa protoplastą rasy. Jego opis z 1968 roku, sporządzony na 32. Moskiewskiej Wystawie Miejskiej przez sędzię kategorii republikańskiej Anettę Jakowlewnę Archangielską, gdy pies miał prawie osiem lat, notuje rasową głowę o doskonałym przejściu od czoła do kufy, ciemne oczy, głęboką i szeroką klatkę piersiową, prawidłowe kąty kończyn — a zarazem, uczciwie: „ruchy nieco związane, wyraźnie się starzeje”.

Najbardziej znanym synem Orsłana został Dik; obok niego wymienia się Murata, Dżeka-Dżenała, Małysza i Ikara. Krajowy Klub Rasy deklaruje, że udało mu się odtworzyć i zachować linie Dika, Murata, Małysza oraz Ikara, a grupy genealogiczne w Rosji nadal prowadzi się przez ich potomków. Dla rasy o tak wąskiej podstawie ma to znaczenie praktyczne: im więcej żywych linii, tym mniej wymuszonych kojarzeń bliskich krewnych.

Wygląd i wzorzec rasy

Obowiązujący wzorzec opisuje moskiewskiego stróżującego jako psa o harmonijnej budowie, grubego mocnego typu, dużego wzrostu, szerokiego, o nieco wydłużonym korpusie i dobrze rozwiniętej, obfitej muskulaturze — aktywnego i ruchliwego. Dymorfizm płciowy zaznacza się wyraziście: psy są masywniejsze i bardziej męskie od suk. Istotne jest przy tym, że wzorzec nie poprzestaje na przymiotnikach, lecz podaje proporcje w liczbach.

Proporcje, które sędzia ma sprawdzić

Stosunek długości korpusu do wysokości w kłębie wynosi 104–105 % u psów i 106–108 % u suk (suki są nieco bardziej wydłużone i to norma). Głębokość klatki piersiowej — 50–52 % wysokości w kłębie. Długość kufy — 34–37 % długości głowy. Wysokość w łokciu — 50–52 % wysokości w kłębie. Ta ostatnia liczba zasługuje na osobną uwagę: oznacza, że pies nie ma być ani „na szczudłach”, ani przysadzisty — mniej więcej połowa wzrostu przypada na kończynę do łokcia.

Głowa i kufa

Głowa jest masywna, szeroka i głęboka w partii mózgoczaszki, z szerokim, lekko wypukłym czołem i płytką bruzdą czołową. Przejście od czoła do kufy jest krótkie, dobrze zaznaczone i dość głębokie. Kufa nieco krótsza od mózgoczaszki, szeroka, tępo zakończona, głęboka, dobrze wypełniona pod oczami; linie czoła i kufy biegną równolegle. Wargi są grube, mięsiste, czarne — i tu wzorzec wyznacza ważną granicę: przy zamkniętym pysku zakrywają one całkowicie żuchwę, ale nie tworzą fafli ani obwisłości. To bariera postawiona wprost przeciwko bernardyniej luźności: warga układająca się w „kieszeń” jest wadą, po której ocena nie przekracza „dobrej”.

Uzębienie jest pełne — 42 zęby, zgryz nożycowy, siekacze u nasady w jednej linii. Znajdziemy tu ustępstwo typowe dla rasy użytkowej: złamane albo wybite siekacze i kły, o ile nie przeszkadzają w ocenie zgryzu, nie wpływają na ocenę psa. Natomiast braki w uzębieniu — choćby jeden brakujący ząb — dyskwalifikują.

Oczy i powieki — miejsce obserwowane najuważniej

Oczy są niewielkie, ciemne, okrągłe, głęboko, szeroko i prosto osadzone, wyraz spokojny i pewny. Powieki — czarne, przylegające, umiarkowanie suche. Sformułowanie „umiarkowanie suche” nie ma nic wspólnego z kosmetyką. Wśród wad poważnych figurują „luźne powieki” i „silnie rozwinięte trzecie powieki”, a wśród dyskwalifikujących — powieki brązowe. Wzorzec z 1992 roku zawierał to samo wymaganie („powieki czarne, suche”) i tę samą wadę; wzorzec z 1958 roku ujmował rzecz jeszcze krócej: „Powieki napięte”. Przez całą historię rasy na celowniku trzyma się więc jedna i ta sama wada konstrukcyjna — dlaczego, widać w rozdziale o zdrowiu.

Sierść i umaszczenie

Sierść jest zbita, długa, gęsta, z dobrze rozwiniętym podszerstkiem; włos okrywowy prosty. Na głowie i przedniej stronie kończyn bywa krótszy. Włos ozdobny rozwija się silniej u psów i tworzy „grzywę” na szyi oraz „pióra” na tylnej stronie kończyn przednich i tylnych; ogon owłosiony jest równomiernie. Lekką falę dopuszcza się wyłącznie na lędźwiach, zadzie i udach — i nigdzie indziej. Włos kręcony oraz sierść bardzo krótka, pozbawiona włosa ozdobnego, to wady poważne.

Umaszczenie — rude łaciate, plamiste: białe tło z łatami rudymi, rudo-czarnymi, czarno-rudymi i sobolowymi; obecność odcienia rudego jest obowiązkowa. Obowiązkowe są również biała pierś, kończyny przednie do łokcia i tylne do podudzia oraz koniec ogona. Preferuje się nakrapianie na białym tle, ciemne „okulary” i czerń na uszach. Za ideał wzorzec uznaje ciemną głowę — dzięki czarnej masce, czarnym „okularom” i uszom — w kontraście z jaśniejszym korpusem i rudawymi łatami, oddzielonymi od bieli wyrazistymi sobolowymi obwódkami.

Komentarz Krajowego Klubu Rasy do rozdziału o umaszczeniu, opracowany przy udziale doktor nauk biologicznych M. N. Sockiej, rozkłada to na genetykę. Za łaciatość odpowiadają recesywne geny ss; za barwę plam pigmentowanych — geny ayay (szereg sobolowy, od odcieni rudych po jaskrawoczerwony z przyczernieniem); za nakrapianie — dominujący gen T. Powierzchnia białych partii nie powinna być mniejsza niż 30 % ani większa niż 85 % — w dziesięciostopniowej skali ekspresji łaciatości R. Robinsona (1982) pożądany dla rasy zakres to 3–7 punktów, ale pod bezwzględnym warunkiem zabarwionej głowy i kufy. Osobno zaznaczono, że „łaciatość irlandzka” — niewielkie białe odmiany na tle pigmentowanym — wzorcowi moskiewskiego stróżującego nie odpowiada.

O „okularach” warto powiedzieć osobno, bo to ten element umaszczenia, który czyni rasę rozpoznawalną. Ostra asymetria „okularów”, „okulary” bez czarnej obwódki, brak „okularów” albo jednostronny „monokl”, „okulary” niezakrywające wewnętrznego kąta oka — wszystko to są wady, po których ocena nie przekracza „dobrej”. Komentarz klubowy tłumaczy tę logikę: ostra asymetria „okularów” dziedziczy się wyraźnie, dlatego trafiła między wady. Nakrapianie na białym tle nabiera z wiekiem wyrazistości: u szczeniaka bywa ledwie widoczne, a około drugiego roku życia staje się jaskrawe i ostre.

Kolejny praktyczny skutek ras wyjściowych: na ringach wciąż pojawiają się psy krótkowłose, o nierozwiniętym włosie ozdobnym — noszą one w genotypie cechy krótkowłosych bernardynów i krótkowłosych owczarków kaukaskich. Włos krótki dominuje nad długim, dlatego klub wymaga, żeby tę wadę obowiązkowo odnotowywać w opisach: wpływa ona wprost na dobór hodowlany. Pełna okrywa włosowa kształtuje się do 1–1,5 roku, po drugim pełnym linieniu.

Wady dyskwalifikujące obowiązującej redakcji warto znać jeszcze przed kupnem szczeniaka: lękliwość albo nadmierna pobudliwość; jakiekolwiek odstępstwo od zgryzu nożycowego; braki w uzębieniu; skrzywienie szczęki; brązowe powieki i nos; oczy niebieskie lub zielone oraz różnooczność; obecność wilczych pazurów; niezbalansowane ruchy; inochód; psy w typie suki; wnętrostwo pełne i jednostronne. Psy chore, okaleczone i po urazach pozostają bez oceny.