Perro Ratero Mallorquín (Ca Rater Mallorquí)

To jeden pies, nie trzy. Na Majorce mówi się po katalońsku ca rater mallorquí, po hiszpańsku perro ratero mallorquín, w starszych tekstach ratoner de Mallorca. Sama nazwa mówi wszystko o przeznaczeniu: ca to pies, rater pochodzi od rata, czyli szczur. Nazwa nie opisuje wyglądu ani charakteru — opisuje zawód.

Pomyłka, która wraca w niemal każdym niestarannym opisie, dotyczy kuzyna z kontynentu: majorkańczyka regularnie miesza się z szczurołapem walenckim (Gos Rater Valencià). To osobna rasa, z własnym wzorcem i własną historią uznania. Spokrewnienie istnieje i potwierdziły je badania, ale „spokrewniony„ i „ten sam” to dwie różne rzeczy — majorkańczyk jest wyraźnie mniejszy i lżejszy.

To najczęściej mylony punkt opowieści: działają tu dwa niezależne systemy, a nieporozumienia biorą się z mieszania ich ze sobą.

System kynologiczny. Ca rater mallorquí nie jest uznany przez FCI i nigdy nie miał numeru wzorca. Jeżeli gdziekolwiek zobaczysz przy tej rasie taki numer — ktoś go wymyślił albo przepisał od kuzyna. Nie ma jej też w wykazie ras hiszpańskiego członka FCI: RSCE umieszcza ca ratera w osobnej rubryce ras „pozostałych / odtwarzanych„, więc serwisy piszące, że „RSCE uznała rasę”, po prostu się mylą.

System administracyjny. A tutaj papiery są, i to realne. Wzorzec opublikowano w dzienniku urzędowym Balearów (BOIB) 28 grudnia 2002 roku, a prowadzenie księgi rodowodowej powierzono klubowi hodowców uchwałą z 21 listopada 2002 roku. Ramą prawną jest Real Decreto 558/2001 z 25 maja 2001 roku o uznawaniu stowarzyszeń hodowców psów rasowych — tor rolniczo-administracyjny, nie kynologiczny: państwo uznaje organizację i jej księgę, a nie „rasę" w rozumieniu wystawowym.

Data uznania państwowego bywa podawana raz jako 2003, raz jako 2004 rok — to nie sprzeczność źródeł, tylko dwa etapy jednej procedury: komitet zaopiniował wniosek 22 kwietnia 2003 roku, a Orden APA/807/2004 podpisano 24 marca 2004 roku i ogłoszono w BOE 30 marca 2004. Warto zapamiętać jeden szczegół z tego dokumentu: do państwowego wykazu ca rater i szczurołap walencki trafiły tego samego dnia, tym samym pismem. Dwadzieścia lat później drogi obu ras rozeszły się całkowicie — do czego jeszcze wrócimy.

Jest też obowiązujący akt prawny, który wymienia tę rasę z nazwy. Balearska ustawa łowiecka Ley 6/2006 w art. 34 ust. 5 zobowiązuje władze do wspierania zachowania miejscowych ras myśliwskich: eivissenc, mè i rater. Dalsze przepisy (art. 35 ust. 2 i 3) regulują dni, w których wolno z raterem polować. Rasa, której nie ma w nomenklaturze FCI, ma więc za sobą regionalne prawo nakazujące jej ochronę.

Sedno, o którym prawie nikt nie pisze: klub świadomie nie wszedł pod RSCE, żeby nie oddać własnej księgi rodowodowej. Ta decyzja sama zamknęła rasie drogę do FCI, bo wnioskuje się tam przez krajową organizację członkowską. Najkrótsza formuła brzmi: papiery ten pies ma, tylko nie te z FCI.

Jedyną organizacją kynologiczną w Polsce należącą do FCI jest Związek Kynologiczny w Polsce (ZKwP) — z każdego kraju do federacji może należeć tylko jedna. Stąd wynika wszystko dalsze: rodowodem FCI można nazwać wyłącznie rodowód wystawiony przez ZKwP, i tylko psy z takim dokumentem mogą startować na wystawach pod jego patronatem.

Ponieważ ca rater nie jest rasą uznaną przez FCI, nie ma go w Polskiej Księdze Rodowodowej i nie da się dla niego uzyskać rodowodu ZKwP. To nie przeoczenie urzędnika, tylko konsekwencja konstrukcji systemu.

ZKwP ma mechanizm dla ras nieuznanych: księgę wstępną. Najlepszym przykładem jest polski spaniel myśliwski — w 2016 roku Związek dopuścił go do wystaw jako rasę nieuznaną, a od 1 stycznia 2017 roku otwarto dla niego księgę wstępną. Ta ścieżka prowadzi jednak przez patronat nad rasą rodzimą albo przez uznanie rasy przez członka FCI w kraju pochodzenia — a tego warunku majorkańczyk nie spełnia, z wyboru samego klubu. Realistyczna odpowiedź: ca rater w Polsce to pies z metryką klubu majorkańskiego, nieprzekładalną na rodowód ZKwP.

Około jednej piątej szczeniąt rodzi się bez ogona lub z ogonem szczątkowym — to naturalna bezogonowość, nie efekt zabiegu.

Zamieszanie bierze się stąd, że historycznie ogony w tej rasie kopiowano powszechnie, więc dorosłe psy wyglądały jednakowo. Dziś rozróżnienie jest istotne, bo kopiowanie w Unii Europejskiej jest zakazane — w Polsce mówi o tym art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie zwierząt, zaliczający do znęcania się zabiegi zmieniające wygląd zwierzęcia w celu innym niż ratowanie zdrowia lub życia.

Praktyczny wniosek: bezogoniasty ca rater to najprawdopodobniej normalny wariant rasy, nie sygnał alarmowy — a rzetelny hodowca to potwierdzi, bo cecha jest widoczna od pierwszego dnia.

Najpospolitsze umaszczenie to czarne podpalane, ale myśliwi na Majorce celowo wybierali psy tricolorowe i z białymi łatami: w zaroślach ciemny, szybki kształt króliczej wielkości bardzo łatwo pomylić ze zdobyczą. Biel to bezpieczeństwo psa, nie estetyka.

Ta sama logika zadziałała na południu Hiszpanii: ratonero bodeguero andaluz jest biały z czarno-podpalanymi łatami dlatego, że pracował w ciemnych piwnicach.

W polskich warunkach problem wraca w nowej postaci: ciemny czterokilogramowy pies o zmierzchu na leśnej drodze jest praktycznie niewidzialny, także dla kierowcy. Odblaskowe szelki i światełko przy obroży to nie gadżet, tylko wyposażenie podstawowe od października do marca.

Prawidłowość jest prosta i mało budująca: uznano te duże i widowiskowe. Pies, który robi wrażenie w ringu, przechodzi tę ścieżkę szybciej niż taki, który przez trzysta lat robił swoje w oborze.

I tu detal, który polskiemu czytelnikowi powinien zapalić lampkę. Polskie prawo zna dokładnie jedną rasę z Majorki — i jest to ta duża. Rozporządzenie MSWiA z 28 kwietnia 2003 roku w sprawie wykazu ras psów uznawanych za agresywne wymienia jedenaście ras, a na drugim miejscu listy figuruje pies z Majorki (Perro de Presa Mallorquin), czyli ca de bou. Zgodnie z art. 10 ustawy o ochronie zwierząt utrzymywanie takiego psa wymaga zezwolenia wójta, burmistrza lub prezydenta miasta.

Ca ratera na tej liście nie ma i być nie mogło — ale zestawienie jest wymowne: z czterech majorkańskich ras polski ustawodawca zauważył jedną, tę o wadze kilkanaście razy większej.

Nie ma jednej wiarygodnej liczby opisującej populację — źródła liczą coś innego.

Bezpiecznie można powiedzieć tyle: rasa nie stoi na granicy wyginięcia, ale mówimy o tysiącach, nie o dziesiątkach tysięcy psów. Poza Balearami jest autentycznie rzadka, choć klub ma przedstawicielstwa w Niemczech i we Francji. Dla polskiego zainteresowanego wniosek jest jeden: szukanie potrwa i poprowadzi przez wyspę.

Rejonem działania była majorkańska zagroda: komora, stajnia, młyn, olejarnia, magazyn zboża. Psa wpuszczano pod podłogę, między worki, w szczeliny kamiennych murów. Tu leży odpowiedź, dlaczego jest tak mały: bo większy tam nie wejdzie. Gabaryty tej rasy to nie moda na małe psy, tylko wymiar otworu technologicznego.

Drugi element: szczur się broni i gryzie. Dorosły szczur wędrowny to przeciwnik, przy którym czterokilogramowy pies nie ma marginesu błędu — selekcja szła więc na odwagę, a pracować trzeba było samodzielnie, po ciemku i bez komend.

Repertuar nie kończył się na gryzoniach: ca rater używany był też do królika i zająca, polował na jeże i drozdy. Na króliku stosuje technikę zwaną po katalońsku buidar, czyli „opróżniać": wypycha zdobycz z gęstwiny, zamiast gonić ją w otwartym polu — dokładne przeciwieństwo strategii ibizańskiego podenco, psa długiego pościgu. Uwaga dla polskiego czytelnika: część tego repertuaru jest u nas wyłącznie historyczna, bo jeż w Polsce jest objęty ochroną gatunkową.

W majorkańskim gospodarstwie ca rater nie pracował sam. Klasyczny układ to para: ca rater plus ca de bestiar — duży owczarek pilnował, majorkański maluch meldował o każdym, kto się zbliża.

Konsekwencja dla dzisiejszego właściciela jest praktyczna: szczekanie u tej rasy jest raportem służbowym, a nie defektem wychowania. Pies nie „psuje się", gdy oznajmia, że ktoś wysiadł z windy — wykonuje robotę, do której go wybierano.

Ten sam układ istniał w Polsce, tylko nigdy nie dostał nazwy: duży Burek przy budzie i mały kundelek, który pierwszy słyszy furtkę. Tam obie role zamieniono w rasy, u nas mówiło się po prostu „pies".

Zacznijmy od języka, bo on tu wiele zdradza. Kiedy Polak słyszy słowo „szczurołap", nie myśli o psie. Myśli o człowieku — o zawodzie, a najczęściej o postaci z legendy o Hameln, znanej u nas jako Flecista albo właśnie Szczurołap. Ten fach ma w polskiej wyobraźni twarz człowieka z fujarką, nie pyszczek psa — i to mówi wprost, że u nas ta robota nigdy nie stała się psią specjalnością.

A robota była, i to nie mniejsza niż na Majorce. Polskie gospodarstwo — stodoła, obora, spichlerz, sąsiek, strych nad chałupą — to ten sam zestaw problemów: zboże, ciemne kąty, szpary w podmurówce i mysz szybsza od człowieka. Tyle że obsadzono to inaczej: pierwszym pracownikiem był kot, mający w gospodarstwie status roboczy, a nie ozdobny, drugim — zwyczajny kundel, Burek albo Azor, wybierany dokładnie tak samo jak na Majorce: przez to, czy się sprawdzał.

Selekcja więc była — tylko żywiołowa. Nikt nie zapisywał, po kim jest suczka, która najlepiej myszkowała pod podłogą stodoły; sam ten czasownik mamy w języku od wieków. Praca się odbywała, typ psa się powtarzał, ale w rasę to nigdy nie skrystalizowało. Na Majorce ktoś w pewnym momencie usiadł i spisał wzorzec. U nas nie usiadł nikt.

Najbliższa polska formuła brzmi tak: wyobraź sobie wiejskiego jack russella, tylko lżejszego, cieńszego w kości i głośniejszego.

Odpowiedź brzmi: nie ma. FCI uznaje pięć polskich ras: ogara polskiego (nr 52), gończego polskiego (nr 354), charta polskiego (nr 333), polskiego owczarka nizinnego (nr 251) i owczarka podhalańskiego (nr 252). Szósta jest w drodze — polski spaniel myśliwski, dopuszczony przez ZKwP do wystaw jako nieuznany, z księgą wstępną otwartą 1 stycznia 2017 roku; do uznania przez FCI potrzebne jest ustabilizowanie cech przez co najmniej pięć pokoleń.

Spójrz na tę tabelę jeszcze raz. Nie ma w niej ani jednego małego psa. Wszystkie polskie rasy to psy przestrzeni: pola, lasu, hali, stada. Ani jednego norowca, ani jednego, którego zadaniem byłoby wejść tam, gdzie człowiek nie sięgnie ręką.

To nie przypadek. Polska hodowla rodzima krystalizowała się wokół tego, co prestiżowe i widoczne: łowów, dworu, hali. Tępienie gryzoni w oborze było robotą codzienną — za ważną, żeby ją zaniedbać, i za pospolitą, żeby ją opisać. Majorkańczycy zrobili odwrotnie i mają rasę. My mamy tylko czasownik „myszkować".

Skoro własnej rasy nie wyhodowaliśmy, a potrzeba została, nisza wypełniła się psami z importu.

Ratler praski to historia równoległa do majorkańskiej — środkowoeuropejski, bardzo mały pies od szczurów, przez dekady poza systemem, który jednak wszedł na ścieżkę FCI przez krajowego członka federacji i doczekał się uznania tymczasowego w 2019 roku. Ca rater tej ścieżki nie ma nie dlatego, że jest gorszy, tylko dlatego, że jego klub zrezygnował z pośrednika.

I tu wraca wątek z Orden APA/807/2004. Gos rater valencià, który wszedł do państwowego wykazu tym samym pismem co majorkańczyk, doczekał się wzorca FCI nr 370 w 2022 roku, a ratonero bodeguero andaluz wzorca nr 371 w 2024 roku, jako czternasta hiszpańska rasa uznana przez FCI. Jeszcze kilka lat temu wszystkie trzy hiszpańskie szczurołapy były nieuznane. Dwa przeszły, jeden został — i nie z powodu braku wzorca ani księgi.

Trzeba to powiedzieć wprost, choć nie jest to reklama rasy: u ca ratera odruch na drobny ruch uruchamia się szybciej, niż zdążysz wydać komendę. To nie kwestia posłuszeństwa, tylko czasu reakcji, za który tego psa przez pokolenia wybierano.

Lista wyzwalaczy w polskim mieście jest długa: gołąb na chodniku, wiewiórka w parku, kot za śmietnikiem, a nawet szeleszcząca reklamówka. Wniosek brzmi mało romantycznie: tym psem nie zarządza się przez komendę, tylko przez środowisko — szelki zamiast obroży, zwykła smycz zamiast automatycznej przy ulicy, zasada „najpierw ocena miejsca, potem odpięcie". Przysłowie „strzeżonego Pan Bóg strzeże" pasuje tu bez ironii: jedno wyrwanie przy jezdni wystarczy raz.

Dla psa, który waży cztery kilogramy i potrafi ruszyć za wiewiórką bez oglądania się za siebie, znakowanie nie jest biurokracją, tylko jedynym sposobem, żeby go odzyskać.

Do niedawna czipowanie było u nas obowiązkowe wyłącznie przy wyjazdach za granicę oraz tam, gdzie wprowadziły je programy gmin. To się zmienia: 2 czerwca 2026 roku Prezydent podpisał ustawę o Krajowym Rejestrze Oznakowanych Psów i Kotów (KROPiK) — centralnej bazie zwierząt oznakowanych transponderem, którą poprowadzi Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, z dostępem do danych przez aplikację mObywatel. Przepisy wchodzą w życie dwa lata od ogłoszenia, a na oznakowanie zwierząt urodzonych wcześniej przewidziano okres przejściowy.

Niezależnie od tego obowiązuje już dziś art. 10a ustawy o ochronie zwierząt, zakazujący puszczania psów bez możliwości kontroli i bez oznakowania umożliwiającego identyfikację właściciela. Drugi twardy obowiązek to szczepienie przeciwko wściekliźnie: od 18 marca 2026 roku reguluje je art. 44 ustawy z 21 listopada 2025 roku o zdrowiu zwierząt — psa szczepi się w terminie 30 dni od ukończenia 3. miesiąca życia, a potem nie rzadziej niż co 12 miesięcy. Przy rasie mającej z zawodu kontakt z gryzoniami tego nie trzeba tłumaczyć dwa razy.

Majorka leży w strefie klimatu śródziemnomorskiego: łagodne, wilgotne zimy i upalne lata. Ca rater jest produktem tego klimatu w każdym calu — przylegająca okrywa, brak podszerstka, brak zapasu tłuszczu i cztery kilogramy masy przy dużej powierzchni ciała. Taki pies traci ciepło szybko i nie ma czym go odtworzyć.

Wniosek nie podlega dyskusji: trzymanie ca ratera na dworze — w budzie, w kojcu, „na podwórku, bo to przecież pies wiejski" — jest w polskich warunkach wykluczone. Nie „niewskazane". Wykluczone. To zresztą nie tylko zdrowy rozsądek, ale i prawo: art. 9 ustawy o ochronie zwierząt wymaga warunków bytowania odpowiadających potrzebom zwierzęcia.

W praktyce polska zima z tym psem wygląda tak: ciepły kombinezon realnie zakrywający brzuch i klatkę piersiową, a nie sweterek „na zdjęcie"; wosk na łapy przeciw soli drogowej; krótkie, ale częste wyjścia. Pies, który przy mrozie trzęsie się jak osika i zawraca w stronę klatki schodowej, nie jest rozpieszczony — komunikuje fakt fizjologiczny. To także miesiące, w których wysiłek trzeba przenieść do środka: mata węchowa, szukanie przysmaków, nauka sztuczek. Przy tej rasie pogoda pod psem to nie powiedzonko, tylko plan dnia.

Jest i druga strona medalu: upał ta rasa znosi lepiej niż większość psów spotykanych w Polsce. Lipcowa fala gorąca, która wykańcza podhalańczyka czy berneńczyka, dla majorkańczyka jest znośna. Jeśli szukasz psa na polskie lato — w porządku. Jeśli na polskie podwórko przez cały rok — nie ta.

Jeśli miałbyś zapamiętać z tego tekstu jedną rzecz praktyczną, niech to będzie ta. Trutki na gryzonie to najczęściej antykoagulanty — substancje blokujące krzepnięcie krwi. Pies, który zje otrutego szczura, może zatruć się wtórnie, bez kontaktu z samą trutką. I tu jest cała pułapka: objawy pojawiają się z opóźnieniem, nawet po kilku dniach — pies, który zjadł gryzonia w poniedziałek, w środę bywa całkowicie normalny, a dopiero w czwartek robi się apatyczny.

W Polsce sytuacja nie jest egzotyczna, bo trutka pojawia się u nas planowo: rada gminy określa w regulaminie utrzymania czystości i porządku obszary podlegające obowiązkowej deratyzacji oraz terminy jej przeprowadzania. Są więc okresy, w których w piwnicach i przy śmietnikach rozkładane są preparaty — i właśnie wtedy szczur bywa wolniejszy, czyli najbardziej kuszący dla naszego psa.

Sygnały ostrzegawcze: apatia, blade dziąsła, krwawienie z nosa lub dziąseł, krew w moczu lub kale, kaszel, duszność, siniaki na skórze brzucha. Odtrutką jest witamina K1, a terapia bywa długa — decyduje lekarz weterynarii.

Zasada praktyczna: jeśli podejrzewasz, że pies zjadł gryzonia w rejonie deratyzacji, jedziesz do weterynarza od razu, a nie „jak coś się zacznie dziać" — i zabierasz opakowanie albo nazwę substancji czynnej. Lepiej zapobiegać niż leczyć ma tu bardzo dosłowne znaczenie.

Ca rater świetnie mieszka w bloku — pod dwoma warunkami.

Hałas. Szczekanie jest cechą wyselekcjonowaną, a nie usterką. Da się je uporządkować — nauczyć psa, że meldunek ma trzy szczeknięcia, a nie trzy minuty — ale nie da się go usunąć. W budynku o cienkich ścianach potraktuj to jako realne ryzyko, a nie drobiazg do rozwiązania później.

Ogrodzenie. Jeśli masz ogród, przyjmij z góry, że ogrodzenie „na oko" nie działa — to pies, którego zawodową kompetencją jest znajdowanie szpar i kopanie. Sprawdza się przejście wzdłuż całego płotu z myślą „gdzie tu jest luka wielkości mojego przedramienia", podmurówka albo siatka zakopana w gruncie i furtka na klamkę, której pies nie ruszy nosem.

Do tego drobiazgi: zabezpieczone balkony i okna, zamykane schowki z chemią i jedno stałe, ciepłe miejsce do spania z dala od przeciągu.

1. Na Majorce rasa jest do dziś używana zgodnie z przeznaczeniem w gospodarstwach i do polowań na króliki.
2. Około jednej piątej szczeniąt rodzi się bez ogona lub z ogonem szczątkowym — to cecha wrodzona.
3. Klub rasy powstał w 1990 roku, a status stowarzyszenia hodowców uzyskał w 2002 roku; przeglądy hodowlane odbywają się w maju i w październiku.
4. Wystawa monograficzna odbywa się w pierwszą niedzielę grudnia w Montuïri.
5. Klub ma ośrodki także w Niemczech i we Francji — poza Hiszpanią to główne skupiska rasy.
6. Badanie z 2022 roku obaliło popularną tezę o pokrewieństwie z brytyjskimi terierami.
7. Myśliwi woleli psy tricolorowe i biało umaszczone — żeby w zaroślach nie pomylić psa z królikiem.
8. Rasa nie ma typowego „psiego" zapachu.
9. Ca rater bywa uznawany za element dziedzictwa kulturowego Balearów.